The New American Imperialism: Bush’s War on Terror and Blood for Oil. Vassilis K. Fouskas and Bülent Gökay (Westport, Connecticut and London: Praeger Security International, 2005. Pp. xi, 247.Various concepts like the Spirit of Independence, Manifest Destiny, and the Frontier that codify and edify the trajectory of the American cultural rubric in the nineteenth-century America are still today ingrained in the daily lives of American people, and predominant in both the domestic and international policies of the US government.1 These phenomena have characterized and pedestaled as American values the ontogenesis and reinforcement of the so-called cult of masculinity.2 Now that the ideology and rhetoric of masculinity were constructed, they have been chiseled out further into the American ego, and accompanied by oedipal complex in military, political, cultural and literary spheres to establish a patriarchal, and hegemonic American identity yet in the making.3 The century is one of transition, if not of equilibrium, ideologically rooted in the eighteenth century when, following the War of Independence, Oedipal America was gradually trying to shake off the influence of the colonial complex, and equivocally assuming the role of the imperial colonizer per se not only within the territories in the American continent, but also across the continents in the twentieth century.4The emergence of the concept of “Manifest Destiny” in particular earmarks an important factor in the development of American culture. The significance of the neologism lay not in its originality of coinage, but in the socio-political ideology the phrase epitomized. Although the conceptual framework can be traced back to Puritan epistemology, 5 the phrase was first used by the American journalist and diplomat John Louis O’Sullivan, in an editorial supporting the annexation of Texas.6 “Manifest Destiny” was thus refurbished with secular overtones to minister to fledgling expansionist, and even imperialistic aspirations of the political elite. Earlier the concept furnished Puritan historiography with both a consolation and rationalization for why the immigrants had to migrate to the New World, interpenetrating history with a sacrosanct ideal.7 The Puritans acutely felt that they were reenacting the biblico-historical hardships, torment and tyranny that the Ancient Israelites experienced until they reached the Promised Land, whose imagery figured prominently in shaping English colonial thought.8 The Pilgrims identified themselves with the ancient Hebrews: they saw in the New World the New Canaan; they were God’s chosen people headed for the Promised Land. Other colonists believed they, too, had beenAlternatives: Turkish Journal of International Relations, Vol. 6, No.1&2, Spring & Summer 2007 193divinely called. This self-image of being God’s Chosen People called to establish the New Israel became an integral theme in America’s historical self-interpretation.The Manifest Destiny Doctrine was based on the idea that America had a divine providence. It was God’s will that Americans spread over the entire continent, and to control and populate the country as they see fit. It also had a future that was destined by God to expand its borders, with no limit to area or country. All the traveling and expansion were part of the spirit of Manifest Destiny. Many expansionists conceived God as having the power to sustain and guide human destiny. During the revolutionary period, the idea emerged with a new force. In 1776, Benjamin Franklin and Thomas Jefferson wanted the Promised Land images for the new nation’s Great Seal. Franklin proposed Moses, based on the Biblical model of Exodus, dividing the Red Sea with Pharaoh’s army being overwhelmed by the closing waters. Of course, the British King stood for the Egyptian Pharaoh, in whose palace Moses grew up. Jefferson urged a representation of the Israelites being led in the wilderness by the pillar of fire by night and the cloud by day. Later, in his second inaugural address (1805), Jefferson again recalled the Promised Land, evoking the Puritan memory of America as “a City upon a Hill,” the “New Israel.” All this imagery evidences how inherent the Bible and Biblical imagery and figures were in the socio-political and cultural heritage of America.The colonists had seen a profoundly Biblical significance in their voyages to and settlements in America. It is also interesting to observe that the Edenic notion of America emerged in reference to the Biblical paradise. The Puritans thought that they were going to recover from the bondage and persecutions of the past to establish a Puritan theocratic paradise like the ancient Israelites. To voyagers and explorers the country had offered an exciting vision of Edenic America–an immense “virgin” continent. Several early writers focus on America in this vein. For instance, In Gods Promise to His Plantations John Cotton (1584-1652) writes that “He hath appointed the times and places of our habitation, that we might seeke and grope after the Lord.” In Of Plymouth Plantation Bradford ascribes the causes of immigration to divine calling that “the truth” should prevail and “the churches of God revert to their ancient purity and recover their primitive order, liberty and beauty.” John Smith’s Description of New England portrays the land in terms of cornucopia and differentiates between the Old and the New World as follows: “This is the difference betwixt…the golden age and the leaden age, prosperity and miserie, justice and corruption, substance and shadowes, words and deeds, experience andAlternatives: Turkish Journal of International Relations, Vol. 6, No.1&2, Spring & Summer 2007 194imagination.” Increase Mather also considered America a Kingdom of Christ “restored to its Paradise state.” Hence, the new continent, for the Pilgrim Fathers, meant separation from the past, a new adventure, a new history, and a new beginning.When it appeared in the July-August 1845 edition of The United States Magazine and Democratic Review with its new semantic turn, the term “Manifest Destiny” had already been divested of its religious garb, and came to put on military uniform to transform American demography forever.9 The phrase later became a shibboleth used by all political parties to legitimize the acquisition of California, and the Oregon Territory, which included the extermination of the Native Americans.10 From President Monroe11 to President Bush, doctrines and ideologies have focused on both the idea of isolating the New World from the Old World interventions, and the zeal of commingling imperial expansionism with religious veneer.12 By the beginning of the twentieth century the same phrase was being indefatigably applied to the proposed annexation of various islands in the Caribbean Sea and the Pacific Ocean. Taking new semantic turns en route, “Manifest Destiny” turned into ever-receding bivouac the American eagle perched on, ranging from Alaska to the Far East, i.e. from coast to coast and from pole to pole, from the national to the transnational frontier, legitimizing all that the American empire has intended to do.13 Puritan theocracy was long since gone, but the Puritan rhetoric has lingered on in secular disguises such as “the frontier” or “the West,” The Great American Dream” the “New World Order,” and “Globalization.”14 The hand of God, the principles of social-cultural and economic Darwinism, the hegemonic sense of dominating and subduing the “other,” now sugarcoated with a messianic mission of democracy, now egregiously adamant tour de force,. Deliberate ambiguity and sophistic approach toward similar events has come to identify American imperialism.Unlike historically “real” events, of course, mythmaking and nation-building ideologies are not tangible. Manifest Destiny is a phenomenon that cannot be pegged to a single date and event or even a specific period of time. It has always existed in American history as an intangible ideology that created American politics, history, life and culture. It has ethno-centric and even racist connotations in its conceptual framework. Above all, it considers imperialistic expansionism as rightful destiny and legitimate necessity ordained by God, required and foreshadowed by history. Though American government has chosen to be constitutionally secular, this ideological euphemism has harbored in it a fundamentally religious ideology, andAlternatives: Turkish Journal of International Relations, Vol. 6, No.1&2, Spring & Summer 2007 195messianic eschatology.15 Thanks to this idea, several wars have broken out. For example, in 1846 the United States declared war on Mexico and proceeded to win much of what is now the Southwestern United States.16 The war with Mexico was just one out of a series of aggressive acts that can be tied to America’s Manifest Destiny. Manifest Destiny emerged almost naturally and with a sort of inevitability out of fundamental want and need to explore, conquer new lands and establish new borders. With this growth came moral, cultural, social ideological and economical differences between people, states and countries. Manifest Destiny reflected both the prides that characterized American Nationalism in the middle of the nineteenth century, and the idealistic vision of social perfection through God and the church, both of which fueled much of the reform energy of the time. Individually, the components created separate reasons to conquer new territories.It is against this background of mediocrity that The New American Imperialism stands. In the book Fouskas and Gökay argue persuasively that the demise of the Soviet Empire marked out not only the end of the Cold War Era, but also the beginning of the unchallenged rise of the American empire by a kind of see-saw effect. The American imperial expansionism, they argue, show different characteristics from the Western empires in history. America has essentially been attempting to remake and remodel the whole world to create a sense of order compatible with American socio-economic and political system, thus giving liberalism a distinctively American shape. The imperialist motive in American politics, according to the authors, have been reinforced after World War, and spurred on by 9/11 terrorist attacks in 2001.A very striking point Vassilis and Fouskas discuss in their book is that the USA has seized the attacks of 9/11 as almost a long-sought-for opportunity “to expand and increase its military and economic grip on the resources of Eurasia, and that this reaction to 9/11 is the product of a general decline of American economic power in the world’s political system.” It is the decline of economic power and “relative retreat of its dominant position in the world economic system” that has “promoted a militarist drift in U.S. foreign policy” (71). They expound that the American economic decline was “well under way before the attack (5).” The “Dollar hegemony” was decreasing, and so was the American strategy for global dominance. Earlier the attempt was to replace the British pound with the American Dollar, which would also imply that the American Empire was replacing the British as well (16). The idea was kicking already in OPEC in 1970s, which finally resulted in OPEC’s agreement that all oil pricing would be “exclusively” in dollars Alternatives: Turkish Journal of International Relations, Vol. 6, No.1&2, Spring & Summer 2007 196(18). The creation of the Euro in 1999 was to some extent a challenge to the dollar as well as American currency hegemony. By mid-2003, the Euro had increased its share of money markets to almost 46 percent (25). The authors also point out that currently the Euro accounts for “one-quarter of the global market.”Fouskas and Gökay also elaborate on another fundamental issue that America has explicitly solidified: the alliance between Washington and Israel in the post-Cold War era. Unconditional support for Israel has proved to be the vulnerability of the American Empire at the expense of the American tax-payers and at the risk of international community’s taciturn disagreement. It is more than mutual interests, as scholars of international relations would be wont to say, that have welded together the two promised lands. “Pax Americana” has actually promoted the Zionist targets of Israel. In this sense, former US President Jimmy Carter’s recent book, Palestine: Peace Not Apartheid (2006) is harping on the same strings as The New American Imperialism.17 In the Palestine-Israeli conflicts, the US has always tipped the scale in favor of Israel. According to the authors, neoconservative clique that has paved the way for the strategies to seize America’s grip on energy resources of Eurasia, has also collaborated with the Zionists, considering all as grain to their mill.The authors brilliantly and meticulously delineate the links between Christian and Jewish ideologists. To power and global reach can therefore be added another imperial characteristic: a hidden desire coated with political rhetoric of democracy and globalization to hurry forth and act. Even before America was attacked on September 11, 2001, influential forevoices were calling for a more activist foreign policy. Several groups were impatient with the constraints imposed by treaties, multilateral action and America’s membership of international clubs like the UN. They wanted to see America immediately hit back when attacked. George W. Bush sympathized with them. It was on the assertive nationalists—along with men like Dick Cheney, his vice-president, and Donald Rumsfeld, his secretary of defense, not bilateral and multilateral agreements, which George G. Bush relied. Bush even boasted after 9/11 that he was “a war president” quoting passages from the Bible to shed light on the current issues. His second term, in particular, has witnessed a Manichean dichotomy between good and evil, and those who “are either with us or against us.” This period also marks out a new strategic alliance between the ChristianAlternatives: Turkish Journal of International Relations, Vol. 6, No.1&2, Spring & Summer 2007 197Fundamentalist and neo-Zionists” (115). The president’s instincts were to take robust action if necessary, but to avoid foreign entanglements. In particular, even as a candidate, he had been hostile to the idea of satellite building abroad, an ambition more closely identified with the democratic imperialists, also known as neoconservatives. For them, Afghanistan and Iraq were just the start. The transformation of the entire Middle East—Iran, Syria, Saudi Arabia, would later ensue.Fouskas and Gökay, in sum, draw a grim picture of the world after the collapse of the Russian Empire. At a time when the world has essentially been keeping mum about what the Bush administration has been doing, they have documented in their book a highly readable, and remarkable, if not unique, account of America’s imperialist strategies, which paradoxically intends to “liberate the world in rhetoric while actually it has been attempting to “liberate” several countries and regions across the world from their natural resources, and even territorial rights unlike the “good Samaritan.”Reviewed byMetin Boşnak, Fatih University, TurkeyNOTES1 Albert K. Weinberg, Manifest Destiny: a Study of Nationalist Expansionism in American History (Baltimore, MD: Johns Hopkins Press, 1935) 453; Edward S. Mihalkanin, ed., American Statesmen: Secretaries of State from John Jay to Colin Powell (Westport, CT: Greenwood Press, 2004) xix; Eric Alterman, Who Speaks for America? Why Democracy Matters in Foreign Policy (Ithaca, NY: Cornell University Press, 1998) 101.2 Thomas Strychacz, “7 Ernest Hemingway’s Aesthetic of Emotional Restraint,” Boys Don’t Cry? Rethinking Narratives of Masculinity and Emotion in the U.S., ed. Milette Shamir and Jennifer Travis (New York: Columbia University Press, 2002) 152; Angus Mclaren, Policing Sexual Boundaries, 1870-1930 Policing Sexual Boundaries, 1870-1930 (Chicago: University of Chicago Press, 1997) viii and 130; William G. Shade, “Life with Father: Parenthood and Masculinity in the Nineteenth-Century American North,” Michigan Historical Review 25.2 (1999); David Savran, Taking It like a Man: White Masculinity, Masochism, and Contemporary American Culture (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1998) 240; James V. Catano, Ragged Dicks: Masculinity, Steel, and the Rhetoric of the Self-Made Man (Carbondale, IL: Southern Illinois University Press, 2001) 59; Michael Kimmel, Manhood in America (New York, NY: Free Press, 1996) 151.3 Vincent J. Cheng, Inauthentic: The Anxiety over Culture and Identity Vincent J. Cheng (New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 2004) 28; Joseph A. Conforti, Imagining New England: Explorations of Regional Identity from the Pilgrims to the Mid-Twentieth Century (Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press, 2001) 36.4 V. K. Fouskas and Bülent Gökay, The New American Imperialism: Bush’s War on Terror and Blood for Oil (Westport, CT: Greenwood Publishing Group Inc., 2005) 71-112.5 See “The Puritan Vision of the New World,” Sacvan Bercovitch, Columbia Literary History of the United States ed. Emory Elliott (New York: Columbia University Press, 1988) 33-44; Jerald C. Brauer, “Types of Puritan Piety,” Church History 56.1 (1987): 43.Alternatives: Turkish Journal of International Relations, Vol. 6, No.1&2, Spring & Summer 2007 1986 Alan Brinkley, American History: A Survey Vol. 2. (New York: McGraw-Hill, 1995) 352.7 “13. The World Impact of the West: The Mystique and the Sense of Participation in History,” Myth and Mythmaking, ed. Henry A. Murray (New York: George Braziller, 1960) 221.8 Edward J. Ingebretsen, Maps of Heaven, Maps of Hell: Religious Terror as Memory from the Puritans to Stephen King (Armonk, NY: M. E. Sharpe, 1996) 3.9 Sam W. Haynes, and Christopher Morris, eds., Manifest Destiny and Empire: American Antebellum Expansionism (College Station, TX: Texas A&M University Press, 1997) 7. See also, Albert K. Weinberg, Manifest Destiny: A Study of Nationalist Expansionism in American History (Chicago: Quadrangle Books, 1963); Anders Stephanson, Manifest Destiny: American Expansionism and the Empire of Right (New York: New York University Press, 1995).10 Louis Filler, and Allen Guttmann, eds., The Removal of the Cherokee Nation: Manifest Destiny or National Dishonor? (Lexington, MA: D. C. Heath, 1962) v.11 Hiram Bingham, The Monroe Doctrine, an Obsolete Shibboleth (New Haven: Yale University Press, 1913) 312 Charles Tiefer, Veering Right: How the Bush Administration Subverts the Law for Conservative Causes (Berkeley, CA: University of California Press, 2004) 8113 Hiram Bingham, The Monroe Doctrine, an Obsolete Shibboleth (New Haven: Yale University Press, 1913) 314 Ellen Brinkley, and Constance Weaver, “Chapter Seven Phonics, Literalism, and Futuristic Fiction: Religious Fundamentalism and Education Policy,” Marketing Fear in America’s Public Schools: The Real War on Literacy, ed. Leslie Poynor and Paula M. Wolfe (Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 2004) 93; Neil Smith, American Empire: Roosevelt’s Geographer and the Prelude to Globalization (Berkeley, CA: University of California Press, 2003) 2; Jan Nederveen Pieterse, Globalization or Empire? (New York: Routledge, 2004) 21; Neil Smith, The Endgame of Globalization (New York: Routledge, 2005) 5615 Michael Hayes, “9 James Madison on Religion and Politics: Conservative, Anti-Rationalist, Libertarian,” James Madison and the Future of Limited Government, ed. John Samples (Washington, DC: Cato Institute, 2002) 16116 John Mason Hart, Empire and Revolution: The Americans in Mexico since the Civil War (Berkeley, CA: University of California Press, 2002) 1.17 http://www.nytimes.com/2006/12/14/books/14cart.html?ex=1166850000&en=b148a1f1a3ce1016&ei=5070.Alternatives:

Modern Turkish history, the Republican Era in particular, has often epitomized a sense of “Oedipal complex” in its ontogenetical texture like many other republican regimes established in the 20^th century.  In fact, roughly speaking, the last 160 years  would prove to be a textbook illustration for the Lacanian scholar to prove how feasible the concept “Oedipal complex” is  in view of modern Turkish history.  Oedipus complex in psychoanalytic theory, remember, is a desire for sexual involvement with the parent of the opposite sex and a concomitant sense of  rivalry with the parent of the same sex. The unconscious antagonism of  the son to the father appears to be a crucial stage in the normal developmental process of the child. Sigmund Freud first introduced the concept in his Interpretation of Dreams (1899). Employed in the sense of Lacan, who has reinterpreted Freud’s concept symbolically, however, Oedipal complex implies the introduction of a set of values symbolized as “the patriarchal law,” and induces the development of a superego in the child. The incestuous desire and the murderous impulses make the child feel guilty, and the result is that the superego becomes the heir to the Oedipus complex. The whole experience gets reprised in adolescence, with respect to authority and may arise again when one or the other parent dies.  The repressed desire does not yet vanish  and lingers on in the unconscious, thus  producing a radically split subject.

Viewed from this triangle, the Ottoman Empire represents the Father; the Turkish Republic, the son.  The son feels obligated to rebel against the parenthood of the Empire to assert his own authority and justify his existence as he enters a pre-existing system of signifiers, which is the set of all that the Empire was entangled and involved in. The mother, to complete the metaphor, that the father bequeathes  is the imperial heritage and geography; that is, the Ottoman territories and historico-political ties with all their assets and liabilities that the young Republic has been striving both to own and disown at once.

There are several  factors that paved the way for  the formation of this Oedipality. One was the long-standing historical and cultural heritage of the past. The Republican revolutions, which have turned into an ideological  see-saw where often the official pro-Republican and sometimes freelance historiography is on the ascending end at each other’s expense, are actually the offshoots of the Ottoman Tanzimat period, if more Procrustean.  The cynosural process of Westernization, which is a Sisyphean sine qua non conventionally associated with modernization, was one of them with pros and cons still tacitly challenging each other.  Another was the pressing demand of international political actors for power in  foreign relations such as Russia and Britain. On the one hand,  the Turkish Republic has desired to shrug off the commitments of the past.  On the other,  the rivals of the now defunct Ottoman Empire on the vigilance for its death toll and inheritance kept pressurizing Turkey on account of the financial and geopolitical obligations of the Empire. This made the Oedipal triumph  impossible for modern Turkey despite its revisions and transformations in the cultural and educational spheres to ingratiate itself with the West.  Since then, The Turkish Republic has been vacillating between a penumbral continuity and trenchant rebuff, the notion of ummah and millet, which were interchangeably used in the Ottoman period, the East and the West, having ineluctably worn out its welcome with the former and unable to get a cordial welcome from the latter.

Following the demise of the Ottoman Empire, Mustafa Kemal Atatürk’s autocratic, dominating, and inspiring personality guided and shaped the Turkish Republic in its infancy.  This was a period when the domestic maelstroms as well as social reforms were the main points of focalization.   At Atatürk’s death in 1938 his closest associate, İsmet İnönü, was elected president. With the approach of war, foreign affairs assumed greater importance.  An alliance with Britain and France (October 1939) was not implemented because of Germany’s early victories.  After Germany’s invasion of Russia (June 1941), there was popular support for an alliance with Germany, which seemed to offer chimerical prospects of realizing what was once called old Pan-Turkish aims. Although a non-aggression pact was signed with Germany (June 1941), Turkey clung to neutrality until an Axis defeat became inevitable; it entered the war on the Allied side in February 1945. The expansionist and irredentist policy of the former Soviet Union exposed Turkey in June 1945 to Soviet demands for control over the Straits and for the cession of territory in eastern Turkey. It was also suggested that a large area of northeastern Turkey be ceded to Soviet Georgia. This led Turkey to seek and receive the U.S. assistance, which had never been the case earlier. The U.S. military aid began in 1947, providing the basis for a large and continuing flow of military equipment, and economic assistance began in 1948. Turkey hoped that membership would offer the assurance it needed, which underpins the North Atlantic Treaty; namely that the members are supposed to  come to each others’ aid, individually and collectively, in the event of armed attack against any one of them. It would ensure that no individual member country might be forced to rely on its own national efforts and economic resources alone to deal with basic security challenges. Initially, Turkey was not even quite sure of the degree to which NATO alliance membership would provide in terms of increased security and stability. It is against this backdrop of Turkish history that Athanassopoulou’s book,  Turkey—Anglo-American Security Interests, 1945-1952 should be perused.

The book covers a very critical period in Turkish foreign policy.  Having undergone the effects of World War II, if not the battleground per se, the country is in a quandary as to whether to seek alliance with the West, for which she has nourished both an unrequited love and sporadic cynicism both in the late Ottoman and early Republican period or fall prey to the political objectives of the former Soviet Union. In this process Turkey’s long-standing policy of Westernization is  put to test on the one hand; on the other, it leads the Turks to revise and enlarge, if you will, the concept of the West.  Earlier in the nineteenth century, the concept  implied the Great Britain in politics, France in culture and literature, and later Germany in military aspect.  The US does not essentially take place in the Turkish Westernization until late in the 1940s.  Understandably, the Turkish-American relations were not practically useful because of the American geographical distance, and lack of shared interests until the first half of the 20^th century. Athanassopoulou justifiably indicates that Turkey’s love for the West was neither actually meticulously delineated, nor requited because despite centuries of serenade  until  as late as the late 1950s   the NATO allies, the US and England,  were inclined to visualize Turkey as part of the Middle East geography, let alone  mapping it out in a Western alliance.  According to Hale’ foreword, “the policy-makers in Washington had pigeonholed Turkey as part of the Middle East, which was seen primarily as a British responsibility, peripheral to American interests.”

Running throughout the book are two intrinsic corollaries, which the author subtly remarks.  Athanassopoulou covertly sandwiches in between the American and British power struggle  the first enlargement of NATO, now focusing Turkey’s both “helpless” and formidable attempts to  grope for an alliance, and now presenting the American statesmen adroitly masterminded and prompted by the British.  At times Athanassopoulou tends to underestimate in familiar shibboleths Turkey’s procrastination as to whom to side with –the Germans, the British, and sometimes with Russia, the archenemy–and willfully zooms in on Turkey’s concept of  “friendly” power.  Thus, she brings to focus the relationship between morality and foreign policy in Turkish history.  Adaptability and practicality in adjusting principles to circumstances were the guiding principles of İnönü.  Besides, no position was irreversible, as late as the early twentieth century an Ottoman statesman argued assuredly, if vainly, that he was sure of the Balkans as much as he was of “his own religious faith.” The motive behind Enver Paşa’s urge in dragging the country into World War I was the Ottoman concept of “Manifest Destiny” ingrained in the collective unconscious. He was hoping against hope that the country would regain the past glories along with its territories.

In the turbulent years up to World War II Turkey had seen a lot of examples of the real politics from its prospective allies which it tended to imitate.  In the post-Cold War era, for instance, the US’s role in world affairs has similarly raised among foreign policy ethicists the old question about morality and foreign policy.  Machiavelli and Hobbes much earlier maintained that politics and morality are inherently divorced.  Practical dilemmas require immediate action whereas morality is a relentless quest for the ultimately true and good. The annals of international relations bristle with almost overnight shifts of interests between two countries of different ideologies, which is outside the scope of the present review.

Athanassopoulou’s work is often marred by an anthropomorphic urge to see countries or nations as individuals, let alone intermittent spelling and punctuation errors. A certain mien appears to be operating behind expressions or quotations  in the book such as Turkey being “relatively small state” vis-à-vis the great powers, “no more than a mere pawn on the international chessboard” and “Ankara was like a mistress, who had the affection of her American lover.”  The author is surely aware of the reasons  why the so-called “terrorists” turn into acclaimed “freedom-fighters,” and why the communist Poland has recently been welcomed as a new NATO ally and the like. Therefore, the case in question was not, as she catches in miniature, that Turkish diplomat looked like  “a sort of super real-estate salesman,” but, the country was unable to slough off the past commitments, and the effects of the Independence War.  Prudence, perhaps occasional overprudence, marked out the period that she recapitulates, and the aim in foreign policy was not to make the plight even worse. Turkey could not simply afford to preserve its neutrality by clinging to the status quo in the Menderes period any longer, which was the cherished policy in the İnönü period. Athanassopoulou slightly dwells on important events that underlie Turkey’s cynical attitudes to Western countries and Russia when she writes “Turkish political leaders were not guided in their foreign policy by contemporary events.” Actually Turkey’s case was not a mere whim or reticence or reluctance to set up alliances.  It was rather an attempt to be prudent as it grudged on the Protean ground after unpleasant experiences with France, Britain and Russia in the 19^th century, and Germany in the 20^th .

Athanassopoulou forgets to duly reflect the haunting memories of the past that both the Ottoman Empire and   the Turkish Republic lived through, and instead presents the background narrative of Turkey’s NATO alliance almost in terms of questioning the morality of the Turkish foreign policy. Moreover, the author views this alliance like a mendicant intruder’s attempt to take a shelter rather than an agreement of symbiosis. She does subtly focus on such issues through mouthpieces often, which she has incorporated into a well-organized narrative, and which sometimes tends to blur the significant etymological affinity between “history” and “story.” The views of the Turkish side are either adumbrated in the book or are based on the British archives mainly. Accessibility to Turkish archives is no longer a problem. Moreover, another significant idiosyncrasy of the book is that the author refers to İstanbul as Constantinople, which actually is quite an anachronism because just as the US is no longer “the Colonies,” İstanbul is no longer Constantinople and Salonika is no longer Selanik.  It is history itself that has made the onomastic changes, and not the preformed and self-willed decrees of historians. Indeed, an expression like “Constantinople government” sounds all too Greek to  Turkish scholars of history. Leafing through the book, one pictures to himself the image of a belated Victorian scholar who, with a wig and lorgnette on, promenades gloomily through a pergola, glowering back at the halcyon days, and brooding over the spatial distance between the Thames and the Dardanelles, temporal difference between the Empire of the Sun and Britain, startled to see how great the chasm is.  Consequently, the Self continues to otherize the historical process in search of times lost, “différance” is lost in the penumbra of a monolithical meaning of the text as knowledge and discourse are placed at the disposal of the will to power.   Edward Said must necessarily read this book in the light of Mourning Becomes Electra.

Günlerden 17 Nisan 1991’di.  Tam tamına 16 Nisanı onyediye bağlayan gece.  Saat 12:12.

Sivas’ta Cumhuriyet Üniversite’sinin o zamanlar şehir içinde olan ve bakınca insanın içini karartan bir Tıp Fakültesi Hastanesinin dördüncü katında bir adam bekliyordu saatlerdir.  Öğleden beri yemek de yememişti.  Eşi hamileydi ve ultrasound vasıtasıyla cinsiyetini aylarca önce öğrendiği çocuğunun doğmasını bekliyordu.  Eşi doğum odasında artıp azalan doğum sancıları ile muztarip bir halde.  Onun yanına gidiyor arada, ve üzerine doktorların örttüğü yeşil ameliyathane örtüsüne bakarak “tipine gitmemiş bu renk,” diyor, “bu adamlar daha iyi bir dizayn renkte birşey bulamadılar mı?”  Eşi sırtüstü vaziyette yüzü buruşmuş ve adamın bu sözlerine once anlam vermeye çalışarak dinleme çabasında, sonra matraklığın yansıması yüzünde hayal meyal.  Zorla gülümsemeye çalışıyor.  Sanki “bu lafların sırası mı?” dercesine.

Adam dışarı çıkıyor sancı odasından.  O zamanlar hastanede sigara içilebilen yerler var.  Koridordaki banklardan birine oturuyor ve bir sigara yakıyor:  Tekel 2000.  Ne güzel sigaraydı o zamanlar.  Belki hala güzel, ama ağız tadı değil mi herşeye anlam veren tad katan.  Sigarayı somururcasına içerken, adeta o da sancı çekiyor. Eşini doğum odasına alıyorlar. Zaman yaklaştı.  O anda bir şey yapamamanın, çaresizliğin verdiği yoğun duygu ve duygusuzluk arasında bir yerde sarkaca dönüşen yüreği ve kafası.  Sonra hastane kantininden kraker türü birşeyler alıyor.  Maksadı karnını doyurmak değil, sigara altı yapmak.  Sonra gene aynı banka oturup bir sigara daha yakıyor.  Saat gecenin 12 suları.  Adam yalnız, eşi yalnız.  Dur bir dakika hayır o yalnız değil, yavrusu var karnında.  Doğacak yavrusunun neye benzediğine olan merakı ile, doğum sancıları arasında bir telaş ve heyecan.  Arada sancılarını unutuyor. Bir bayramın akşamı akşamlardan, ramazan bayramı ve nöbetçi doktorlar haricinde hastanenin büyük kısmı izne çıkmış. Ve saat 12 yi 12 geçe, baba doğum odasından gelen sesi duyuyor.  Elindeki sigarayı o kocaman küllükte söndürmeye vakit kalmadan, kendini doğum odasının kapısında buluyor.  Sonra volta atıyor biraz orda.  Adamın en itaatkar anları o anlar belki.  Kapıyı birileri açmadan içeri girmiyor.  Sonra kapı açılıyor ve hemşire adama kundağa benzer beyaz örtüler içinde yavrusunu gösteriyor.  Yavrunun gözleri kapalı hala.  Alnının ortasında bir kırmızılık var, yüzü bembeyaz kartopu.  Ağlaması olmadığı için doktorlar telaşa kapılıyorlar içerde.  Doğanların kimi ağlıyor kimi ağlatıyor.  Kimi hem ağlıyor hem ağlatıyor ya!  Adamın gözlerinde biraz beklentinin sıkıntısı, biraz o yaşta üstüne aldığı yeni sorumluluğun ağırlığı, belki de anlamını hala bilemediği bir büyük sevincin belli belirsiz heyecanı ile, gözlerinde damlalar beliriyor.  Sanki toz kaçmış gözlerine.  Annesinin vefatını öğrenince belki şok etkisi ile ağlamayan adam, ağlıyor muydu oksa.  Yoksa gözüne toz mu kaçmıştı?

Hemşiren yavrusunu emanet alırken, Allah’ın emanetinin ağırlığıydı belki sevincine katık olan göz yaşları.  Nasıl tutacağını bilemeyen adama hemşire akıl veriyor: “Başını ve omzunu dikkatli tutmanız lazım!” Ve adam kucağına alarak hafifçe bağrına basıyor emanetini.  Hayatında az ağlayan adam.  Sıkıntısı olunca içinin da derinliklerindeki zindanlara hapseden adam, ağlıyordu.  Anlaşılan bir eşiği aşmıştı hayatında.  Sonra yüzünde gülücüklerle kucağındaki yavrusunu hasta odalarından birine götürüyor.  Orda kalan bir başkası var, yeni doğum yapmış bir kadın.

Adam 3.7 kilo doğan yavrusunu korku ve rikkatle girişin sol yanındaki yatağa yatırıyor.  Kolunun biri yavrunun altında kalıyor şaşkınlığından.  Usulca ve incitmeden zatan kapalı olan gözü açılır endişesiyle kolunu santim hesabıyla döşeğe bastırarak çıkarıyor.  Sonra ezan ve kamet okuyor. “Yavrum!” diye içinden fışkırarcasına çıkan sevgisinin sıcaklığıyla, minicik yavrunun minicik dudaklarından öpüyor.  O da ne gözleri kapalı bebek babasının busesiyle hafifçe kafasını kaldırarak muhtemelen annesinden beslenme içgüdüsüyle cevap veriyor.  Yandaki bebeğine günlerdir süt vermekte  zorluk çeken kadın, şaşkına dönüyor yavrunun bu hareketi karşısında.  Doğumu yaptıran doctor bunu çocuğun “Kayserili” kökenlerine bağlıyor.  Açıkgöz Kayserili…

Sonra annesi geliyor çocuğun sedye ile.  Ve usulca uzanıyor yanına.  Allah’dan  sonra en yaratıcı ve onun inayeti ile “yaratma”ya dönüşen doğumun verdiği sıkıntı, halsizlik ve mutluluk yüzünde.  Erkeklerin kadınlarda ne kadar kıskansa eline geçiremeyeği doğurma gücünün timsali, fiziki olarak güçlü olduğunu sanan erkeklerin dayanması fiziken mümkün olmayan bir güçle doğuran kadın.  Öylesine uzanıyor yavrusunun yanına. Nasıl bir duygu kimbilir, yarım saat önce rahminde ve rahminin güvencesi ve sığınaklığından ayrılan yavrusunu yanında görmek.  Ona dokunabilmek. Hissedebilmek.  Daha once karnında ufak hareketlerine, tepinmelerine, belki muhayyilenin aldatması ile eline dokunduğu vehmettiği yavrunun ellerine gerçekten dokunabilmek, bir badem kadar ancak olan dudaklarına parmağını dokundurmak ve yavrusunun “acıktım artık hadiii” dercesine çıkardığı seslerini bir bülbülün şakımasını denk ahenk ve coşkuyla cevap vermek.  Artık sığınağından çıkan yavruyu yeniden sevgisinin yumağına bürümek.  “Örtün beni beni örtün beni!” diyen yüce peygamberinkine benzer tavırda, örtünmek melekler gibi.  Rahimden rahmete merhamete dönüşen yeni sığınağın tadına varmaktadır artık yavru.  Babanın eve gitmesi lazım artık.  Eşine bakarak gözleriyle konuşur. Sonra yavrusuna bakar, eğilip koklar, burcu burcu kokular burnundadır, burnundan beynine, yüreğinin en derinlerine işleyen yavrusunun kokusu.  Ey İbrahim ey İbrahim.  Seni sadece okumak değil yaşamak da varmış hayatta. Ve ey Hacer, “su su…!” diyen yavrununu suyunu bulamayınca, göğüslerinde kuyular açmak isteyeceğin aklıma geldi.

Ve adam evinde. Ev sessiz anlamsız.  Yabancı.  O güzelim kitaplar da neden suskun duruyor bu gece!  Dillerine biber süren mi var?  Yoksa kendi aralarında konuşmaktan, içeri giren bu yabancıyı farketmediler mi?  O adam ki, onlarla konuşmak için, cebindekini boşaltmaktan hiç çekinmez ve tek başına olmasınlar diye de onları kardeşlerinden ayırmak istemezcesine kucak dolusu alırdı kitapçıdan ve her taşınma da “başımın belaları!” derdi onlara.  Sonra yerleştirdikçe birbir raflara, her biri yeniden ciltlerini açardı kucaklarını acar gibi.  Sonra her mevsimde yaprak açarlardı.  Yaprak yaprak koklardı adam onları.  Selüloz kokusu rayihaların en güzeliydi. Hele raftaki çiçeklerin herbiri kendi kokusunu diğerleriyle yarışırcasına ortaya saldıkça.  Yanlarına yaklaşınca hissettiği koku da gitmişti şu an adeta.  Nem vardı biraz, nemli bakıyordular ve sessiz.

Nice saatler daldığı uyku ile uyanıklık arası halden uyandığında adam, sabahın erken saatleriydi.  Kalktı, adeti değildi ama fırına gitmek geldi içinden.  Sıcacık bir somun çekiyordu canı.  Bakkalı beklemeye sabrı da yoktu.  Sivasın soğuğunda burnunu tutarak, ama somunun sıcaklığını içindeki sıcaklığa katık edercesine  eve dönerken, Neco’nun bir şarkısı geldi aklına: “Mutluluk.”  Sevmezdi bu adamı aslında, biraz yavan bulurdu, cıvık bulurdu, ama o sabah diline dolanmıştı bu şarkı.  Eve girdiğinde farkına vardı, o eve “ekmek getiren” bir babaydı.  Her baba gibi, ama o yeni babaydı.  Ve her yeni baba da babalık ayrı bir anlam kazanıyordu.

Somunu soğutmadan kahvaltısını yapmaya çalıştı adam.  Ama katık istemiyordu canı. Biraz böldü somundan eliyle ağzına götürdü.  Çiğnemeye başladı, ama sanki lokma ağzında sakız olmuştu.  Bir türlü yutkunup midesine itemiyordu. Baktı olmayacak, sadece demli çayla kahvaltıya fit oldu adam.  Sonra Nüfüs dairesinin yolunun tutu.  Bereket o gün kuyruk yoktu pek. Yarım saat sonra sıra ona geldi.

“Çocuğum oldu da kaydettirmek istiyorum nüfusa.”  Dediklerine yabancı gibiydi.

“Doğum belgeleri yanınızda mı” dedi aksi bir nüfus memuru.

“Hayır, ama getirebilirim hemen”

Sonra tekrar hastaneye yöneldi adam.  Eşini ve yavrusunu gördü.  Doğum belgesini alarak tekrar Nüfus dairesine döndü.  Öğleye doğruydu, bu sefer beklemesi gerekmedi.

“Buyrun ”

“Çocuğunuzun adını kaydededem”

“Neden”

“Bu yasak isimler arasında, Türkçe değil”

“Ne demek yasak isim, ne demek Türkçe değil?”

“Elimdeki listede geçiyor.”

“Bak kardeşim.  Elindeki listed ne var bilmem, ama ben çocuğumun adını “ASENA” koymak istiyorum.  O kadar!

“Ama beyfendi, o zaman size mahkemeye vermemiz gerekecek!”

“Siz isim hanesine “Asena” yazın.  Sonra isterseniz mahkemeye verin.  Önemli değil.  Ben öyle istiyorum.”

“Çattık belaya” dercesine homurdandı adam.  “Tamam gerisi size kalmış.  Benden günah gitti!”

Ve Asena en büyük mutluluğu oldu adamın ondan sonra. En Ufak bir ağlaması, gazlanması, gazlanınca sıkıntılanması ona acıların en büyüğü ve onu çaresiz bırakan tek şey.  Babasını en mutlu ve  en mutsuz insan yapabilmeyi sırf varlığıyla becerebilen insan Asena.  RABBİM SANA NİCE HAYIRLI MUTLU UMUTLU BAŞARILI YILLAR NASİP ETSİN! YAR VE YARDIMCIN OLSUN. Yavrum Ergenekon’dan çıkma zamanı geldi.  Seni seviyorum.  Seni seviyorum.  Seni seviyorum.! Babiş.

Oğlu Gevher Nesibe Tıp Fakültesi Hastanesi yoğun bakım ünitesinden içeri adımını soluk soluğa attığında, koridorun sonundaki hasta odasında hareketsiz yatan yetmişli yaşlardaki adamın alnında yılların şerha şerha açtığı çizgiler, kazadan kaynaklanan yırtılma ve derin yara izleri yarışır gibiydi. Burnundaki oksijen maskesi, sakallı yüzünün yarısını kaplamıştı. Yanaklarındaki kan ve tendürdiyot izleri birbirine karışmış, yüzünde anlamsız haritalar oluşturmuştu. Trafik kazasının üzerinden on beş saat kadar zaman geçmişti.  Önce apar topar polikliniklerin girişindeki acil odasına  yatırmışlardı “Hacı Amca”yı, sonra da yoğun bakım için sekizinci kattaki odaya taşımışlardı.

Tedbirli davranmıştı Mete, arabayla İstanbul’dan Kayseri’ye doğru yola çıkarken eskiden tanıdığı başhekim yardımcısını ve fakültedeki birkaç arkadaşını aramış, hastanenin girişinde yine aramış,  “mutlaka” görüşmek istemişti.  Ne olur ne olmazdı.  Kısa ve telaşlı görüşmenin ardından asansörde geçmek bilmeyen saniyeler vardı. Asansör sekizinci katta durduğunda hemen karşıda beliriveren kalın sütundaki “8. Kat Göğüs Cerrahisi Yoğun Bakım” levhasını görünce,  camekanlı giriş kapısından içeri dalmış ve nöbetçi doktor odasına bakınmıştı.  Yoğun bakım ünitesindeki hemşireler içeri bırakmak istememişti Mete’yi. Hem yol yorgunluğu hem de ruh yorgunluğu birleşince yüzü yıkılmıştı.  Onlara cevap vermeden, ama  doktor odasını eliyle işaret ederek yanlarından geçmişti.

Nöbetçi doktor odasındaki telefon kulaklara çalındığında Mete içerdeydi.  Az sonra kendisine başhekimlikten gelen telefonla yüz ifadesi değişen nöbetçi doktor, “Şakir Amca’nın yakını sizsiniz sanırım. Buyurun içeri, ama lütfen fazla kalmayın, diğer hasta yakınlarına laf anlatamıyoruz, Mete Bey” demişti.

“Evet, ben oğluyum,” demişti “sizi de anlıyorum, ama dünyanın bir türlü hali var.” Sonra, babasını hem görmeye can atan, hem de görmek istemeyen ürkek adımlarla içeri süzülüvermişti.  Keskin bir ilaç kokusunun hakim olduğu odanın bir sağ köşesinde bir başka hasta daha vardı. “Geçmiş olsun!” dedi.  Elli yaşlarındaki adam sedye üzerinde hafifçe kendini düzelttikten ve sağ omuz altındaki sondayı düzeltip,  “Sağol, yeğenim,” dedi.

“Ben şu yandaki hastanın oğluyum” dedi, belli belirsiz gülümsemeye çalışarak, “ancak gelebildim İstanbul’dan.”  Bütün uçuşlar satılmıştı, otobüs ve tren uzun zaman alacaktı.  Haberi almasıyla arabaya binmesi bir olmuştu.  Niye açıklaması gerekiyordu ki!  Kime hesap vermesi gerekiyordu?  Bir gözü babasına yöneldiğinde, diğer gözü kendi içine çoktan uzanmıştı. Havsalasında yola çıktığından beri defalarca seyrettiği filmin sahneleri yeniden gösterime başlamıştı. Bazen kopuyordu sanki, sonra yeniden başlıyordu. Düşüncelerinden silkinmek, kurtulmak istercesine filmdeki babasından uzaklaşıp sedyede yatan babasına gözlerini dikti.  “Baba!” diye mırıldandı, “beni duyuyor musun?” Boğazında düğümlenen bir şeyler gözlerinde buğulanan babasının resmiyle birleşmiş tekrar havsalasındaki film şeridine dönmüştü Mete.

Mete kazayı haber aldığında bir ramazan günüydü, öğle vakti.  Telefondaki yeğeni büyükbabasının kaza geçirdiğini, ambülansla Kayseri’deki Gevher Nesibe Tıp Fakültesi Hastanesi acil ünitesine kaldırıldığını söylemişti.  Dudaklarından, “tamam!”  döküldü belli belirsiz.  Telefonu kapattı.  Ramazan mahmurluğu muydu, aldığı haberin etkisi mi anlamadı, ama gerisini duymadan telefonu kapatmıştı.  Sonra birden teyakkuza geçti tüm bedeni, son arayan numarayı çevirdi telaşla.  O gün saat on sıralarında babası her hafta yaptığı gibi bisikletiyle pazara uğramış, alışveriş yapmış ve yıllardır sadakatle kullandığı bisikletiyle dönmek üzereyken, tam pazar yerinin ana yola açılan girişinde hızla gelen yük kamyonunun hışmına uğramıştı.  Hızla gelen kamyon, babasının kırmızı “atı”na arkadan bindirmiş, durumu kurtarmak telaşına düşen kamyon sürücüsü daha da kötüsünü yaparak bisikleti adeta orta refüje kadar takip etmiş ve o darbenin hızıyla babası bisikletle beraber uçmuş, takla atarak yere düşmüştü.  Kaza mahalliden geçenleri anlattığına göre, babası, önce kafasını kaldırıp etrafına bakınmaya çalışmış, ama kırılan kaburga kemikleri ve sol köprü kemiği buna müsaade etmemişti.  Olayı herkesten önce gören bir kadın canhıraş feryatlarla ağlarken, “Hacı Amca”yı tanımış ve yeleğindeki cep telefonunu çıkararak, yakınlarına ulaşmıştı.  “Hacı Amca”nın kalın, siyah çerçeveli yakın gözlüğü düştüğü yerin hemen bir metre kadar gerisinde bir camı kırık vaziyette idi.  Yeni tesviye edilen refüjün  toprağına gömülen gözlüğün bir ucu açıkta kalmıştı.

Hacı Şakir’in aslında gözlükle fazla bir işi yoktu.  Uzağı görmede sıkıntısı yoktu, yakın nesnelere baktığında ise gözlerinin retinasında harfler “karcacık,”  “burgacık” bir vaziyet alıyor, sonra da midesini bulandırırcasına bir etki beliriyordu kafasında.  Bu nedenle yıllar önce bir dahiliye doktoruna görünmüş, ama bir sorun çıkmamıştı, biraz yüksek kolesterol haricinde.  Daha sonra göz doktoruna sevketmişlerdi.  Gözlerinin yakını görmede sıkıntı çektiği ortaya çıkmış ve doktor Hacı Şakir’e damla ile beraber yakın gözlüğü salık vermişti.  “Aman Doktor Bey,” demişti, “bu yaştan sonra gözlükle ne işim olacak?  Cahil bir adamım ben.”

Demişti, ama “ne de olsa okumuş” bir adam olan doktorun verdiği reçeteyi alıp fenni gözlükçüye gitmişti.  İlk taktığında, kafasında okumuş adamların gözlüklü olduğu imajıyla imalı imalı gülümsemiş, sonra da gözlüğü  itina ile kılıfına yerleştirmiş,  ceketinin cebine koymuştu.  O akşam yemeğini yedikten sonra her zamanki gibi yatsı namazını camide eda etmeye gitmiş, dönüşünde de ciddi bir bilim adamı edasıyla eline aldığı kitaba gömmüştü kafasını. Bazen bir sayfa üzerinde yarım saat harcardı. Kendine seslenen olduğunda gözlüğünün üzerinden bakar, dinler sonra da kitaba dönerdi, fazla değil bir iki sayfa daha okumak için.  Dini ve tarihi kitaplardan oluşan 28 kitabı vardı.

Okuma yazmayı pat çat bilirdi Hacı Şakir. Hem yaşadığı yılların sıkıntısı engel olmuştu okumasına, hem de  daha küçük yaşlarda iken öksüz kalmıştı.   Bir cirit oyununda gözüne aldığı darbeden dolayı lakabı “Kör” olan babası Ahmet “eve bir analık getirmişti.”  Ondan sonra da artık hayat bir daha hiçbir zaman eskisi gibi olmamıştı.  Babasını hep hayırla yad eder, ama arada bir de “anası olmayanın babası olmaz” derdi.  14-15 yaşlarında yuvadan uçmuş Konya’ya çalışmaya gitmişti.  Iğdır’da askerlik yaparken mektuplarını başkasına okutup başkasına cevap yazdırmıştı başlarda.  Sınır karakolundaydı, “Rus gavuru” dik dik bakardı nöber tutarken.  Sonra hep “Allah razı olsun” dediği Süleyman Çavuş, ona “gel lan” demişti, “sen de kursa yazıl!” Kursta alfabeyi sökmekle kalmamış, biraz da günlük hayatta kullanılacak İngilizce kelimeler ve cümlecikler de kapmıştı.  Kışla okulu olmuştu, komutanı öğretmen. Tüm bunlardan haz alırken terhis olmuştu ve gerisin geriye. Babası ölmüştü zaten veremden.  “Analık” evlerinde kalmıştı kızıyla beraber.  Sonrası hamallık yılları,  sonra hamallık yaparken sevdiği öğün olan pekmek, tahin, turşu ya da helva, turşu ve ekmekten oluşan öğünü kendisi başkalarına sunmak üzere bir fırıncının yanında küçük bir “dükkan” açmıştı.   Sonra zamanla birkaç koyun almış, zamanla borç harç da yaparak sürü haline getirmişti.  1966 senesinde sürüsü o kadar büyümüştü ki onları sattığında Şakir artık Hacca gitme istediği zaptedemez olmuş, iki “fidanı”nı Allah’a ve karısına emanet ederek Mekke’ye gitmişti.  Hacı olduğunda, 37-38 yaşlarındaydı.

Karısı Şerife mahalledendi. Aralarında iki üç yaş farkı vardı. Şerife Şakir’den boyca daha kısaydı.  Çakır gözlerine takılmıştı Şakir Şerife’nin.  Babası olmadığı için Şerife’yi istemeye kendisi gitmişti Şakir, yanında mahallenin bir iki büyüğüyle.  Nişanlanmışlardı, ama bir “çulsuza” kız verdiği için diğer damatları alınmıştı Elmas’ın.  Nur yüzlü kadın, hem bunlara kulak asmamış hem de damatları arasında arayı bulma çabasına da girmişti. Hatta Şerife’yi nişan atması için iknaya çalışanlar olmuştu. Ama Şerife, Şakir’den ayrılmak istemediği ısrarla söylemişti.  “Adım onunla çıktı, canım da onunla çıksın!” demişti. Evlendiklerinde bir göz oda ve saman yastık ve şilteleri vardı, ama mutluydular.  Ayrılmamışlardı.  Rızkı veren Allah’tı.  Şakir hamallık yaparken, öğle vakitleri iki kilometre yol yürür Şerife’sini görür, Allah ne verdiyse yerler ve sonra tekrar Toprak Mahsulleri Ofisine doğru yola düşerdi.

“Demirkırat” Parti zamanında toprak reformu neticesi tapu kadasto işlemleri yapılırken, Ankara’dan gelen yetkili bir ucu dağa uzanan taşlı hazine arazisinin ona verilmesi için emir vermişti. Özel bir nedeni yoktu.  “Şakir, ne dersin bu tarlayı sana vereyim mi?” demişti.  O da “bilmem, olur mu ki?” demişti. Olmuştu. Çok da bir para ödememişti.  Sonra çiftçilik yapmaya başlamıştı, karasaban ve öküzle. Tarla içindeki taşları zaman buldukça ayıklamış, küfe ile tarlanın dağ tarafına taşımıştı. Yıllar sonra üç ortaklı bir Ferguson traktör almış, daha sonra ortaklar arasındaki anlaşmazlıklardan sonra ortaklıktan ayrılmış, kendi başına, “gırtlağına kadar” borca girerek bir traktör almıştı. Yıldan yıla ödemişti “hamdolsun!”

Herşeyi vermişti Allah! Okuyabilmek, akıcı okuyabilmek Hacı Şakir’in içinde onulma bir ukde kalmıştı. Çarşıda pazarda tabelaları okumak haz verirdi.  Evine arada bir gelen resmi mektupları okuyabilmek sonra da okuma bilen birine teyit ettirmek ve doğru okuduğunun sağlamasını yaptığı oranda mutlu olmak özelliklerindendi.  İmza bile atardı, mühürü vardı, ama parmak basmak ya da imza etmek yerine, imza etmek ona ayrı bir gurur kaynağı idi.  Özene bezene kalemi eline alır, sonra “Ş” harfinin altını uzatarak soyadıyla beraber yazar, sonra da nedendir bilinmez, adı ve soyadının üstüne soyadının son harfinden başlamak üzere bir çizgi çekerdi.  İmzası oydu. Muhtemelen kağıt paraların üzerindeki imzalardan ya da resmi dairelerde, bankalardaki müdürlerin etkisiydi o son çizgi. Ama o imza üzerine yüzünde bitiveren tebessüm tamamen Hacı Şakir’indi.

Hacı Şakir askerden aldığı okuma melekesini ve küçük yaşlarda başladığı namazını bırakmamıştı hiç.  Askerlikteki kışla disiplinini, namazdaki zamanlama mantığıyla birleştirerek kafasında bir iş disiplini oluşturmuştu.  Köstekli saati değildi, günlük hayatındaki dilimleri belirleyen, namaz saatlaeriydi.  Ve Hacı Şakir için özellikle yaz mevsiminde, sabah saat yediden sonrası, öğle vaktine denkti.  Sabah namazını kıldıktan sonra, bazen oğlunu uyandırır dı ve oğlunun çoktan ezberine işleye cümle değişmezdi: “Oğlum kalk artık! Öğle oldu!”

O sabah namazını illa da Büyük Camide kılar, sabahçı kahvesinde ya arkadaşlarıyla bir çay içer, ya da fırından taze ekmek ve evden giden peynir zeytinle kahvaltısını yapar eve dönerdi. Sonra “bir öküz parasına” aldığı Schaub Lorenz radyosunu açar, oğlu için bir içtima borusu hükmünde olan, Deutsche Welle’yi dinlerdi: “Burası Deutsche Welle, Almanya’nın Sesi Radyosu, Türkçe bülteni…” Cümleler arasına serpiştirilen uzun zil sesleri bu resmi tamamlardı.  Tarlaya yola çıktıklarında ise, “acans”lardan hafızasına nakşettiği haberleri tartışırdı kafasında ve yanında bulunan insanlarla.  Oğlunun ilkokulda okuyor olması onun için bir engel değildi.  Okuma bilenin bilmeyeceği, anlamayacağı ne vardı ki!

Hacı Şakir için sadece kendi oğlu değil, okula giden başka çocuklar da aynı derecede mühim insanlardı.  Onlar tahsil yapıyorlardı. Ah…neler vermezdi o da okusaydı!  Bazen çarşıdan eve ya da evden çarşı gidişinde yolda gördüğü mahallenin önlüklü yakalı çocuklarına ciddi bir şekilde selam verir, onlar da artık alıştıkları ve hatta bekledikleri bu selama adeta hizaya geçerek “aleyküm selam Hacıeemmi!” diye cevapladıktan sonra “adam yerine” konmuş olmanın sevinciyle yollarına devam ederlerdi. Çocuklar artık zamanla öyle alışırlardı ki, artık gülerek kendileri selam vermeye başlarlardı.

Ne kadar zaman geçti bilmiyordu Mete.  Ama babasının sol elini tuttuğunu fark etti.  Elinde de yara izleri vardı.  Eğildi şefkatle, babasının seyrekleşen saçlarını düzeltti ve çocuğunu öpercesine alnından öptü onu.  Babasının gözleri göz kapakları arkasında hareket ediyordu.

“Baba!” diye seslendi alçak sesle.  Hem uyandırmak istemiyor, hem de gözlerini görünce, sesini duyunca sanki hayatta olduğuna dair delil arıyor gibiydi.  Birkaç defa daha seslendi Mete. Tutmaya devam ettiği sağ eli hareket etti yavaştan.  Babasının derin gök mavisi gözlerini açtığını gördü.  O anda içi içine sığmayan bayram çocukları gibi hissetti. Çığlık atası geldi.  Kendini zorla tutarken, boğazında bir şeylerin düğümlendiğini ve gözlerinin nemlendiğini hissetti.  Dik durması gerekiyordu.  “Baba!” dedi, “geçmiş olsun, nasılsın?”

Babasının göz kapakları aralanırken, buğulu gözlerine Mete’nin silueti yansıdı.  “Mete! Sen misin?” dedi.

“Benim, baba, haber alır almaz yola çıktım, ancak gelebildim.”

“Yavrun da geldi mi, kerata?”

“Hayır baba, ben yola acele çıktım.  Onlar sonra gelecekler.”

“Hasret bıraktınız beni torunuma.” Sesi boğuk boğuktu.

“Baba sen iyileş, bak göreceksin, o zaman.  Sana telefonda geçmiş olsun dedi, az önce sormuştu. Hele sen bir iyileş.”

Babasının kolları ve ayakları bezden keleşçelerle sedyeye bağlanmıştı. Göğsünde elektronik aletlerin uzantısı bantlar, inip çıkan yollar gibi devamlı haritalar çiziyordu. İçindeki iniş ve çıkışları ölçüyordu sanki.  Nabız atışları yüksekti. Donuk iki bulut dikilmişti Mete’ye, dolup dolup inemeyen yağmur bulutları.

“Nasıl oldu kaza, baba?”

“Benim suçum yok, evlat” mırıldanarak,  “ben kendi yolumda gidiyordum.  Birden geldi, bir motorsikletli geldi vurdu bana düşürdü.” Daha önce bir motorsikletli kendisine vurmuş, ufak çiziklerle atlatmıştı.  Hacı Şakir kendisine çarpanın bu sefer kamyon olduğunu anlamamıştı.  Hafızası eski basit kazanın etkisiyle olayları anlamlandırmaya çalışıyordu.  Ama bu seferki, sandığı gibi değildi. Ellerindeki izlerde gezindi gözleri.  Sonra kollarının bağlı olduğunu fark edince, beynine kan sıçramışcasına hiddetlendi: “Ben şerefli bir adamım, oğlum, bunu bana neden yaptılar?”

“Sen her zaman şerefli bir adam oldun, canım babam.  Şimdi de öylesin. Geceleyin sedyeden düşmemen için bağlamışlar kollarından seni.”

Hacı Şakir, gece bir ara uyanmış, sol yanına takılan sondayı, serum için takılan iğneyi, yogun bakım cihazına veri gönderen tüm sensörler koparıp atmıştı.  Hastabakıcılar zor zaptetmişlerdi.  Aynı şeyi tekrarlamaması için kollarını ve ayaklarını bileklerinden bağlamışlardı. Farkında değildi durumunun. Kendine o durumda yatmayı yediremiyordu.  Mete’nin aklına o an Halid Bin Velid’in durumu gelmişti. Onca yıl savaşlarda komutanlık edeceksin sonra da yatalak hasta olup ölümü bekleyeceksin. Ey Halid! Seni daha iyi anlıyordu şimdi.  Yıllar önce okuduğu o hikaye nasıl da canlanıp gözlerinde tiyatro sahnesini kurmuştu.

“Hareket etme fazla, kanaman var.”

“Nefesimi alamıyorum, oğlum, yüreğimi sıkan bir şey var sanki” dedi kesik kesik.

“Kaburga kemiklerin kırılmış, baba, bir de sol kürek kemiğin.”

Anlamışçasına gözlerini hareket ettirdi Hacı Şakir.  “Bunda sonra benim yaşamam zaten fazladan.”

“Yahu baba, niye fazladan olacak.  Hele sen bir iyileş. Şurdan bir çık.  Kimin kontratı var Allah’la? Hazinesinde yok mu versin işte!”

“Bundan sonra yaşasam ne olacak? Allah sizlerin acısını bana göstermesin, yavrum.”

“Daha torunlarının mürüvvetlerini göreceksin.  Seninle daha çok işimiz var” diyecekti ki Mete, gözlerinde kabaran bulutları gizlemeye çalıştı. Yüzünü çevirdi, gülümsemeye çalışıp, yüzünü tekrar döndü babasına.

“Bak Hacı Emmi, Allah’ın işine karışma, bak sonra bozuşuruz!”

“Hacı Emmi!” diye söze girerdi Mete bazen, başkalarının babasına hitap ettiği gibi.  Matraklık yapmak istediği, ciddi meselelerin ağırlığını dağıtmak için, “Hacı Emmi” ifadesi ilaç gibi gelirdi arada.  Babası böyle zamanlarda yüzündeki tüm kaslarıyla gülümser, “Seni eşşoğlu eşek,” derdi Hacı . Sonra da ortalık yumuşar babasına sarılırdı. “Bak Hacı Emmi, bu sana yakışmıyor yani!” gelirdi ardından.

Babasının sıklıkla ettiği dualardan biriydi: “Allah kimseye evlat acısı vermesin!”

“Baba, sana çarpan Kamyonmuş, motorsiklet değil.”

“Yok canım.  Ben bilmez miyim?” Soluklanırcasına nefes alıyordu.  Kaburga kemiklerinden bazıları akciğerine batıyor, nefes esnasında ciğerini tam dolduramıyordu.  Bu şekilde olunca da kalbi daha fazla yoruluyordu.

Üzerinde durmak anlamsızdı.  Mete konuyu değiştirmek istedi.  “Bak doktor diyor ki, bu üç gün senin için önemli. Hatta konuşmaman lazım.  Yoruluyorsun.  Kalbin yoruluyor. Kaburga kemiklerin daha çok hassasmış.”

İçeri giren doktorun “artık yeter” bakışlarıyla kendine geldi Mete.  Gözleriyle, “tamam gidiyorum” dedi. Sonra babasına dönerek, “hadi Allah’a emanet ol!  Yarın gelirim gene.  Gece yarısı da ararım doktoru bir eksik gedik var mı diye.”  Sonra babasının sedyeye bağlı eline eğildi ve öptü.

“Çok susadım evlat, içim yanıyor su getirsinler!  İstedim vermediler!”

Hacı Şakir, kazanın şokundan dolayı henüz durumun vehametini anlamamıştı. Çocuklaşmıştı sanki ortamın verdiği acizlik hissiyle.  Kırılan kaburga kemikleri ciğerlerine hançer gibi saplanmış ve her nefes alışında kanamayı artırıyor, kalbini de yoruyordu. Kan kaybıyla gelen susama hissi de aksine artıyordu.  Doktorla ise, kanamayı daha da artırır endişesiyle Hacı Şakir’e bardakla su vermek yerine, dudaklarını ıslak pamukla ıslatıyorlardı.  Mete ayrılırken, kemiklerden birinin kendi ciğerinde hissetti, boğazı düğüm düğüm, sesi boğuk, yüzü yıkık, kalbi küskün, gözleri donuk.

Hastaneden çıkıp arabaya bindiği anda sadece refleksleri ile hareket ediyordu Mete.  Bir an buut  değişti sanki kafasında.  Zaman ve mekana yabancı hissetti kendini. Onca yıllarını geçirdiği bu şehir bir yaban şehir oldu kafasında.  Hatırlayamadı bir an neden burda olduğunu. Parkın çıkış yerini unutup arabayı giriş kapısına sürdüğünü, girişteki kapanı görünce anladı. Böylesi bir durumu daha önce bir kere daha yaşamış ve oturduğu evin adresini unutmuştu.  Gelen mektuplar sağ olsun! Zarfların üzerini okuyarak hatırlamıştı. Hey gidi günler!

Ama o zamanlar sanki daha mutluydu.  Belki sorumlulukları o kadar yoktu, belki de ailesi o zamanlar hep bir arada idi ondan.  Annesi sağdı, ağabeyi ve yeğenleri bir aradaydı. Teyzeleri, halaları, onların çocukları.  Hani tüm “kabile” beraberdi.  Mahalle vardı, mahalleli vardı.  Mahalle bir vücudun farklı organları gibi, acıyı da sevinci de ortaklaşırdı. Mahalle de insanların pek hazzetmedikleri, ama eksikliğini duyduğu insanlar da vardı, ama onlar da bir bedenin organları olarak bütünleyici gibiydiler. Mahallede herkes bir aile fertleri kadar birbirlerine aşina idiler.  Hele akrabalar! Onlar zaten aileydiler.   Arada gidenler olurdu başka şehirlere belki, ama çok uzun sürmez geri gelirlerdi.  En uzun gidenler ya “Alamancı” lar olurdu, ya askere gidenler. Bir de başka yerden biriyle evlenen kızlar. Ama uzaklara gidenlerle ilişkiler de aradan geçen zamana rağmen, ayrıldıkları anki sıcaklıkla aynen kaldığı yerden devam ederdi.  Eski mahallenin sokakları kafasında belirti.  Sokaklar arasında silüeti dolaşırken, düşüncelerinde mazi  gezinmeye başladı.

İşte baba ocağı, yenisi değil eskisi. Hemen yanında sağ tarafında, “Kadife”ler otururdu.  Kocası ve kalabalık bir ailesi, dört erkek çocuğu olmasına rağmen ev kadının adıyla anılırdı.  Onların yanında Tuzcu Kemaller.  Onun yanında “Ali Ağa” vardı.  Onların karşısında Hocaoğlu vardı.  Oğlu Fikret mahalleye film makinası getirmiş ve küçük arka bahçede mahalleliye izletmişti. Karısı vefat eden Hocaoğlu bir “firik”le evlenmişti. Sonra Bakkal “Kör Nuran.”  Muhtar Bayat’ın Abdullah, arapçayı ve “eski” yazıyı ile bilen, elinden Cumhuriyet Gazetesini düşürmeyen “Aptılla Emmi.”  Postacı Sağır Murtaza… Kör Kenan. Kürt Hacı Bekir ve oğlu “Tito.”  Sosyalist olduğu için adı Tito’ya çıkmıştı.  İyi çeker hep çekerdi.  Kahvehane işletirdi. Ecevit’in azınlık hükümeti zamanında siga ve çay karaborsacılığı yapardı. İlçede ilk sinemayı açan Sinemacı Recep’in oğlu Ahmet. Ahmet teyzesinin oğluydu. Ona “dayı” derdi.  Akkız Yengesiyle severek evlenmişlerdi.  Sonra Almanya’ya gitmişleri.  “Şerife Abla”lar, iki oğluyla beraber yaşayan dul bir kadın. Tam karşısında “Cinli Sultan” diye bir komşu kadın.  Yalnız başına yaşayan iki büklüm, asabi mi asabi! Kocası ölmüştü, çocukları yoktu. Güldüğünü kimselerin göremediği, bahçesinin yanında oynayan çocuklara da tahammülü olmayan kadın. Kömür rengi çarşafını üzerine geçirir çıkardı arasıra.  Nadiren de olsa Tuzcu Kemal’in ailesi ziyaretine giderdi.  Kürt Hasan Dede’lerin evi, onun Kadir’den olma kızı Semra. Güzel kızdı doğrusu! Sonra Derviş Beyler. Sümüklü Şevket, mahallenin delisi Çavuş. Uyuz Ahmet.  Şaylanlar… Büyük Cami’nin İmamı Mahmut Hoca. Ne güzel ezan okurdu adam! Daha mahallenin bir sokağını kafasında tamamlamışken, ağabeyinin evine geldiğini farketti.  Bayat’ın Abdullah CHP’li idi, Tuzcu Kemal MSP’li.  Koca Bekir vardı AP’li. Muhlis Ağa kendi halinde kerpiç dubleksinde yaşan bir yaşlı bir adam. Hüseyin Amca mahallenin beyefendisiydi, devlet memuru.

Ağabeyi arasında on yaş farkı vardı.  İki kardeş arada kavga ettilerse de birbirlerini sevgi ve saygı ile anmışlardı hep.  Babasının durumuna o daha sakin yaklaşıyordu. Ağabey’i “Allah iki hayırdan birini nasip etsin!” derken çok şey diyordu aslında.  Belki Mete yuvadan uçalı epey olduğu içindi.  Ağabeyi ise babasının evinin hemen bitişiğindeki kendi evinde yıllarını beraber geçirmiş ve baba-oğul ilişkisisinden öte akran muhabbeti gelişmişti aralarında. Geçen yıllar içinde dört yeğeni aynı  duvarın çevrelediği ortamda “büyükbaba”larıyla.  Mete’nin yuvadan uçması ve kaza aileyi bir anlamda daha bir yakınlaştırmıştı.  İftardan sonra muhabbetler hem Hacı Şakir etrafında hem eski mahalle ve insanlar arasındaki ilişkiler üzerinde yoğunlaşıyordu.  Bu arada iftar sonrasında içilen sigara ve çayların hesabı yoktu.  Mete konuşuyordu konuşmasına, ama iki de bir gözü bir yerlere takılıyordu.  Hayırda şey olabilirdi, şerde hayır, ama hangisinin ne olduğu nasıl belli olacaktı?

Sigara içmek Mete’nin küçüklük yıllarında adamların dünyasına ait olmanın raconlarından biriydi. Onun da bir adabı vardı.  Büyüklerin, hele hele baba ve ağabeylerin yanında sigara içilmezdi.  Anneler ve ablalar bu sınıfa girmezlerdi pek! Babası sigara içmesine karşıydı Mete’nin, ama 14-15 yaşlarında   düğün vesaire olduğunda bir tane içmesine de kıyameti koparmazdı.  Ama içki yasaktı. Hele hele “İmam-Hatip Okuluna” gidip de içkiye ağzını vurması zaten olacak  şey değildi.   Ağabey’i bile evlendikten nice zaman sonra sigara içmeyi aleni hale getirmiş, ama yine de Baba’nın yanında sigarayı avucunun içine almaktan imtina etmemişti. Sahura kadar devam eden sohbetler geliyordu sonrasında.   Sohbetlerin bir kısmı sıkıntıyı dindiriyordu, bir kısmı da eski defteleri açan türdendi. Hayıflandı birden.

İlkokul ikinci sınıftaydı Mete.  Nedendi hatırlamıyordu, ama babasının söylediği bir söze kızmış ve annesinin de ısrarlarına rağmen, öğle yemeden Gazi Paşa İlkokulu’na doğru yol almıştı.  Kış vaktiydi, ayaklarında siyah çizme, siyah önlüğün bir yakası kalkık çamurlaşan sokaklardan okula gitmişti.  Beslenme çantasını da almamıştı.  Birinci derse girdiğinde Necla Hanım’ın  dersini o güzel anlamıtıyla bir kere daha hayranlıkla dinlemiş ve zilin çalmasıyla bahçeye çıkmıştı.  Tarihi bir bina olan ilkokulun avlusunda arkadaşlarıyla gevezelik ederken, avul duvarında dikilen adamı gördü.  Babasıydı… “Gel” diye el işareti yapıyordu.  Gayr-ı ihtiyacı babasına koşmuştu Mete.  Babası elindeki naylon poşeti Mete’ye uzattı.   İçinde bisküi ve kraker türü şeyler vardı.  Sağ koluyla tutu kaban da Mete’nin kabanıydı. Mete’nin gözlerine baktı sevgi dolu Hacı Şakir.  “Hadi bunu da al, şimdi dersine git! Tamam mı yavrum?”  Mete bir şey demeden kafasını sallamıştı babasına ve yüzü babasına dönük gerisin geriye arkadaşlarının yanına dönmüştü.

İlkokul sonrasındaki yıllarda büyük değişiklikler olmuştu.  Sokaktaki kaldırım taşları tamamen yenilenmişti.  Arada bir ustaların yola taşları döşemesine özenir, onları taklit ederdi.  Özene bezene bir taşı alır ustanın koyduğu taşın yanına yerleştirir ve üzerine ve aralarına kum serperdi. Sokakta çalışan ustalara mahalleli adeta sessiz bir mutabakatla öğle yemeği, çay ve ayran ikram ederlerdi. 1973 senesinde babasının ilk defa kendi başına aldığı traktör geldi aklına.  Diploması olmadığı için nasıl da hayıflanır dı ehliyet alamadığına! Bereket büyük oğlu imdadına yetişmişti.  Sonra 1974’teki Kıbrıs Barış Harekatı.   Sadece radyoda duymamıştı konuyu.  Karartma uygulandığı için, gece yola çıkma durumunda traktörün farlarını koyu renkli kağıtlarla kapatırlardı.  Geceleri kalın perdeler çekilir ya da lamba yakılmazdı icabında.   Okul dergisinde Türk Askeri peşinden Makaryos’u kaçarken çizen bir karikatür aklında kalmıştı.  Sonra televizyonlu dönem başlamıştı.  Siyah beyaz ve tek bir TRT kanalının hakim olduğu yıllar.  Televizyonu olan mahalleliye sinema salonuna gidercesine komşuların akın etmesi. Ve televizyonlar için dantellerin suni çiçek buketlerinin hediye edilmesi.  O yıllarda başlayan Kaçak dizisi ve çocukların ilk defa görmeye başladığı çizgi filmler.

O çizgilerden biri de Heidi idi.  “Alplerin kızı” Heidi o kadar ilgisini çekiyordu ki Mete’nin babasıyla niza etmesine yol açmıştı.  Bir kış akşamında yemek sonrasında Heidi başlamış ve Mete de izlemeye koyulmuştu.  O arada Hacı Şakir abdestini almış ve oğlunu da yatsı namazına götürmek istemişti her zamanki gibi.  “Baba bi dakka” demişti Mete. Aradan bir süre geçtikten sonra babası “hadi evlat!” diye ısrarlı olunca, “gelmiyorum!” diye mızmızlanmış ve babasını kırdırmıştı.  Bununla da kalmamış, babasının kendine kızmasına ve ısrarına karşılık önce televizyonun bulunduğu odadan sonra da evden çıkmış ve sokağa atmıştı kendini.  Çamurlu sokaklara gece vakti.  Arkasından babası koşmaya başlamıştı.  Evlerinden merkez çarşıya kadar süren bu kovalamaca, Mete’nin ani bir kararıyla durmuş ve babasına sarılmıştı ardından.  Sonra beraber dönmüşlerdi eve.

Babası “acans”ları severdi en çok.  Arada Türk filmleri de izlerlerdi beraber.  Hele o dönemlerde revaçta olan “tarihi” filmler, kahramanlık filmleri.  Onlardan biri de Göksel Arsoy’un pilot rolünde oynadığı bir filmdi. Beraber izlemişler ve “bak sen de pilot olursan, ilerde düşmana karşı böyle savaşabilirsin,” demişti. İçinde ukde olan birşeydi bu Mete’nin.  Ama bunun önüne de engeli istemeden Hacı Şakir koymuştu onu İmam Hatip’e yazdırarak.  Mete doğmadan gördüğü rüyayı anlatırdı arada.  Ak sakallı bir adamın nasıl ona bir oğlak getirdiğini ve “buna mukayyet ol!’’ dediğini.  Terörün başını alıp gittiği dönemde oğlunu İmam-Hatip’e göndermek suretiyle onu endişeden uzak tutmak istemişti.  İşin içinde biraz da “hayırlı” evlat olsun isteği vardı, hani öldüğü zaman arkasından Fatiha okuyacak. Ve Hacı Şakir okulun yapımında canla başla, hem malı hem bedeni ve hem de ruhuyla çaba harcamıştı.  “Palto Hoca”dan dinlediği o vaazları aradan geçen 30-40 seneye rağmen hatırlar ve ondan yaptığı iktibaslarla hem sohbete lezzet kadar ve hayatına yön verirdi.

Oğlu İlahiyat okumamıştı, ama onun ilahiyatçı kadar birşeyler bildiğine inanırdı Hacı Şakir.  Kendince gurur duyardı onunla.  Okuyordu oğlu ve namaz kılıyordu!  Arada müezzinlik yapıyordu namaz kıldığı camide.  Bir ezan okuması, ona yetiyor ve artıyordu bile.  İçten içe onunla “iftaar ider,” arada dini konularda sorular da sorarak sınardı başlarda.  Sonraki lisedeki yıllarında onu hususi müftisi ilan etmişti.  Bir gün yine o tatlı diliyle kıssalarla bezenmiş mazideki hayatından bahsediyordu, babasını anlatmıştı.  Onca şeye rağmen, “analık” eline kendini mahkum etmesine rağmen, nasıl aczini oğluyla ara ara paylaşıp, “oğlum, anan gibi kimse olmaz, görüyorsun halimi.  Elimden başkası gelmiyor” diye sır verdiğini ifade etmişti.  Babasının evinde yabancı gibi yaşamak zorunda kalmış ve kırgınlıklar oluşmuştu içinde, ama babasını ne kadar sevdiğini ifade etmekten geri kalmamıştı.  “Üfff bile denmez di…”  Sonra Mete’nin gözlerine bakarak, “senden istediğim tek bir şey var.  Vasiyetim olsun sana!  Ben ölünce cenaze mi sen yıkayacaksın! Tamam mı?” Belli belirsiz kafasını sallamıştı babasının gözlerine bakarak Mete. Ani yakalanmıştı. Yutkunmuştu.  Her nefsin ölümü tadacağını biliyordu, ama yakınından duymak daha bir anlamlı gelmişti.  O kelimenin kendisi üşütüyordu.  Omuzlarından sarsılarak titremişti bir an.

Mezarlıktan arsasını çoktan almıştı. Hey gidi Koca Hacı Şakir!  En kıymetli “arsa”sıydı.  Bir günden bir güne, ölümden korkuyla  dem vurmamıştı.  Bir mezarlık ziyareti esnasında, merhume eşinin mezarının yanında uzun uzun okumuştu bir şeyler. Sonra “burayı iyi belleyin, demişti.

Sabah saat 10 gibiydi Mete uyandığında.  Gündüzün telafisini yapmak için içtiği sigaraların o adeta ciğerine çöreklenen kokusuyla hissetti.  Saat 5 gibi uyumuştu zaten.  Kahve çay içememenin verdiği mahmutlukla esnedi. Rüyasında bir gariplikler olduğunu hatırladı.  Ama ne gördüğünü hatırlamıyordu.  Sadece bir an görünüp kaybolan türden, havsalada iz bırakan ama zihnin tam algılamadığı cinsten. Hastaneye gitmesi gerekiyordu.

Yazın son demlerinden güzel bir gün, arabanın içini sıcaktan çekilmez hale sokmuştu.  Sonra Talas’a doğru sürerken, aklı hala hatırlamadığı rüyadaydı.  Yirmi dakika sonra hastanenin girişindeydi.  Durumu güvenliğe aktarıp asansörü beklemeye başladı. Yine 8. Kat, Göğüs cerrahisi.

Babasının nabız atışları daha düzgündü doktora göre, ama “risk hala devam ediyor” dedi. Normalin biraz üzerindeki nabız atışları sık nefes almak ihtiyacından olan şeydi.  Ama tehlikeli olan kısmı iç kanama devam ediyordu.  Hastanın sol göğüs tarafından açılan sondadan kan sızması devam ediyordu.  Su içme problemi de.  Kısa bir süre de olsa babasını  görmek için odaya hasta odasına girdi Mete.  Babasının gözleri açıktı bu sefer. Selam verdi.  Adımlarını ölçercesine sedyeye yaklaştı ve babasının elini tuttu.

“Nasılsın Baba?”

“İyiyim, kuzum.  Sen ne idiyon?”

“Beni boşver sen. İyiyim. Senin durumun biraz sıkıyor canımı o kadar.”

“Bundan sonra yaşasam ne olur, yaşamasam ne olur? Azrail’le gardaş değilim.”

“Bak, Hacı, gene başlama!  Doktor düzelme olduğunu söyledi.  Acıların var biliyorlar. Onun için sana arada iğne serum veriyorlar.”

“Sol tarafımda ağrı var.”

“Biliyorum.”

“Su! Neden su vermiyorlar bana?”

“Kanamanın artmasından korkuyorlar, Baba. Ama dudaklarını sık sık ıslatacaklarmış.”

“Kızın geldi mi?”

“Gelecekler.  Benden haber bekliyorlar.  Neyse sen konuşup da fazla yorulma.  Zaten bedenin zayıf şu anda. Sen bir iyileş, ondan sonra konuşuruz gene. Seni seviyorum, Hacı.  Tamam mı?

Hacı Şakir gözlerini ikrak edercesine kapayıp açtı.  Sonra bir daha. Mete’nin “tamam mı?” derken sesi boğuklaştı ve bir şeyler oturdu boğazına.  “Hadi Allah’a ısmarladık şimdilik.” Elini öptü, sonra çocuğuymuşcasına, babasının saçlarını okşadı. Parmaklarıyla taradı biraz. “Eh senin hatun da iyi merak etme!  O gelirse, yakışıklı olman lazım.”

Sonraki üç gün önceki günlerin benzeriydi.  Tek fark Mete’nin uzun zaman görüşmediği eski arkadaşlarıyla olan görüşmeleriydi. Aradan geçen zaman rağmen arkadaşlarının iftar davetleri ve eski günlere dair muhabbetleri “geçmiş olsun!” dileklerine, ne yapabiliriz diğergamlığına karışıyordu.  Altıncı gün farklıydı.  Yine saat 10 gibi babasının ziyarete gitti Mete.  Babasını tıraş etmişlerdi.  Yüzüne kan gelmişti.  “Damat traşı olmuş” diye hoşlandı kendi kendine.  Babası uyuyordu. Yanına gitti.  Biraz bakındı ona.  Sonra doktorla konuştu.  Doktor tehlikenin henüz geçmediği söyledi.  Hacı Şakir’in yüzünde önceki günlerde olmayan bir sukunet belirmişti.  Yüz hatları gevşemiş, alnındaki çizgiler de düzleşmişti sanki.  Alnından itibaren ricat eden saçlarını da taramışlardı.  Muzırlık etmek geçti içinden.  “Hatun geleceğini mi söyledi?” diyecekti, diyemedi.  Uyandırmamak en iyisiydi. Doktor ve hemşirelere teşekkür ederek ayrıldı.

Sonra Erciyes Üniversite’sindeki bir iki arkadaşı ziyaret etmek üzere, Fen-Edebiyat Fakültesine doğru adımlarını sıklaştırdı.  Faruk ısrarla iftara davet etti.  “Hem biraz değişiklik olur senin için, hem de biraz laflarız.” Sonra diğer arkadaşlarını ziyaretle akşamı etti. Sonra iftara yakın Hisarcık tarafına yöneldi.  Faruk ve ailesi her zamanki gibi çok sıcak karşıladılar.  Sonra yiyecekle açılan iftarın ardından hatıraların iftarı başladı.  Daha da uzun süren buydu.  Talebelik yılları hocalarla muhabbetler, hocalardan şikayetler… Sonra eski arkadaşlardan bir kısmını da telefonla arayarak o ana onları da katmak isteği.  Arkasından başka arkadaşlarla Talas’taki çay bahçesinde buluşmak iyiden iyice rahatlatmıştı Mete’yi.

Ağabey’inin evine döndüğünde herkes uykudaydı.  Babasının zahirdeki düzelme belirtilerinin getirdiği huzurla içeriye doğrudan yattığı odaya geçti balkona açılan.  Üzerini de değiştirmeden başını yastığa koymasıyla uyuması bir olmuştu.

Ağabeyi Mete’yi uyandırdığında saat yediyi geçiyordu. “Kalk, Mete, baban ölmüş!”

Uyku sersemliği ile bir gün öncesi beklentilerinin arasında uçurum Mete’yi içine vakumlayıp lamış almıştı. “Neee?” dedi “Nasıl yani?”dedi.

Cevabını beklemediği sorulardı. Ne diyeceğini bilmeden dilinden dökülüvermişti. Ondan sonrasında bir daha konuşamadı.  Sadece ağabeyi ile evden çıktı.  Sadece onu takip ediyordu.  Hastaneye ulaşana kadar sustu. Hastane girişinde boğuk boğuk, “ne zaman?” diye sordu.

“Sabah saat 5.30 civarında kötülemiş. Yaşatmak için yarım saat uğraşmışlar ama çabalar cevap vermemiş.  Kalbi çok yorulmuş. Hemen aramak istememişler. Sanki çaba göstermiyormuş.  Kendini bırakmış.”

Kafasını salladı.  “Dün herşey yüzünde acaip bir sukunet vardı.  Adam yatağa bağlı olmayı kaldıramıyordu,” dedi, “Oldu sonunda. Pişti pişti, oldu.”

“İki hayırdan birisi dedik..  Cenaze arabasını aradım.  Gelecek.  Şimdi morgtan belgelerini almamız çıkış için.”

“Tamam.”  Savcılıktan imza gecikince, beklemeye koyuldular. Mete dışarı çıkıp hastane kantinine girdi.  Bir paket sigara aldı.  Sonra kantinin bahçesindeki bir sandalyeye oturdu.  Sigarasını yaktı.  Sigara içen azdı. Önce Alidağı’na takıldı gözleri.  Sonra onun tepesinden bakan Erciyes’e.  Dumanlıydı ikisi de, dumanlıydı.  Telefonu çaldı bir an, açmayacak oldu bekledi.  Israrla arama devam edince, telefonun tuşuna basarak konuştu: “Merhaba Ahmet, şimdi konuşamam, bir dostun cenazesini almak üzere morgtayım.”   Ömründe ikinci defa morgta bulunuyordu.  Bir öğrencisi intihar etmişti yıllar önce.  Nedense,  başkası mı yoktu, gelmek isteyen mi yoktu hatırlamıyordu, ama kendisi gitmişti. Gece yarısı evine dönerken, morga gidişinden cenazeyi aileye teslim edişine kadar herşey kareler halinde zihninde nakşolmuştu.  Uzun süre etkisinden çıkamadığı bu durumu şimdi babasının cenazesinde yaşıyordu.  Mevla güzel eylerdi.  Nakkaş’ın nakışlarında şifrelenen nice gizli hatların Elif’ten öte bir anlamı mı vardı? Sigarasını yeniledi devam etti nefes nefes.  Nefsin teneffüslerinde bir nefesin, ruhun, rüzgarın, havanın anlamı karışık bir ecza ile kendine dönüyordu.  Ölümü tadacak nefisler. Ya yaşamı tatmak nasıl bir şey olsa gerekti?  Ne doğumda bir terchi vardı insanın ne ölümde. Amentü’nün son maddesi aslında öncekilerin hazırladığı bir sonuca götürüyordu insan.  Ölüm bir cezaydı bir bakıma, doğmanın cezası. Ölene mi kalanlara mı onu kestiremiyordu.  Belki de bir mükafat bazen. Yaşanılası olmayanı yaşamamak. Selce coşkun, Erciyes gibi aşkın bir buutta var olmanın, varlığına doymanın, var olanla “ol”manın, var olmayanı dar etmenin bir başka hali.  Bir düşüştü belki, bir uçuş. Uçmağa varmak. Var mak.  İki sadak arasında ok gibi. Yaydan çıkan okun hedefe saplanması. Sonra toprak sadağında etkisizleşmesi.  Ana rahmindeki sukunet ve güveni Rahim’in toprağında yeniden bulmak.  Boldun mu, oldun mu, soldun mu ey Hacı Şakir?  Minnet etmek yakışır mıydı sana on metrekare arsaya! Süleyman Çelebi imdadına yetişti bir an.  Amine hatun bahrini de ne severdi! Bir doğumu bu kadar güzel anlatan eser!  Hele ölümün asude sulara yelken açması. Merhaba deyip, veladetini tadıp, mirac eyleyip necatına koşturan ve münacaatını saf saf eyleyen bir alem.

Cenaze ambülansı gelmişti. Gasilhane’de yıkandıktan sonra Hacı Şakir, artık istirahate çekilmeye hazır olacaktı.  Kirsiz geldiği dünyaya, kazara aldığı kir varsa üzerinde onları atıp gitmesi  zamanı. Üç parça kefen.  Musalla taşı, mezar, zindan ve özgürlük.  Veladet bahrinden veda bahrine seyreden bir sandal. Denizin muhabbeti kadar rüzgarın selametini arzulayan.  Su alana kadar, su olana kadar, özündeki suyun çekilip ilk günkü hamuruna galebe çalan bir rüzgar.  Zaman esinti, kah yelkene dolan, kah sandala su dolduran. Hürriyetin sandalda mı derya da mı yelkene bağladığındı aslolan.

Ağabeyinin seslenmesiyle sıyrıldı düşüncelerden.  Savcının imzası tamamdı.

“Bana vasiyeti vardı.  Ben öldüğümde cenazemi sen yıka demişti.  Sanırım Gasılhane imamı sorun yapmaz.”

Morgun kasvetli koridorlarından geçerken ağlayanlar ve teselliuye çalışanları sesleri birbirine karışmıştı. İntihar eden bir genç kızın yakınları, cesedin otopsi yapılmasına karşı çıkıyorlardı.  Hüzünlerine öfke karışıyordu.

Gasılhanenin kapısı açıktı, görevli işerideydi.  Yıkama işine başlama üzere, iş tulumunu giymişti.

“Hocam,” dedi “Babamın vasiyeti vardı, cenazesini benim yıkamamı istemişti.  Sizin için bir sakıncası yoktur umarım?”

“Yoo buyrun,” dedi imam.

Sonra Hacı Şakir’in naşını beton taşa yatırdılar. İmamla beraber yıkamaya başladılar.  Mete yıkama esnasında babasını gözkapaklarının hafifçe aralık olduğunu farketti. Sağ eliyle hafifçe dolandı gözkapaklarında. Sanki gözlerine sabun kaçarcasına bir garip histi.  Sonra bir bebeği severcesine, babasının alnını ve saçlarını okşadı.  Taradı parmaklarıyla.  Gözleri dolu dolu devam etti işine.  İmam göz ucuyla izliyordu Mete’yi.  Babasının sol göğsünde açılan drenajın çıkışından ara ara kan geliyordu.  Bu işlerde tecrübeli olan imam, son defa o bölgeye su tuttuktan sonra, yanındaki bir yara bandıyla kapattı.  Bir ara göz göze geldi Mete’yle.  Ama Mete ona baktı, ama görmüyordu.  Babasıyla vedalaşır gibi, sanki arkasından su döker gibiydi. Korkusu yoktu, bir hüzün titremesi sarsıyordu arada.  Gözlerinde damlalar birikiyor, doluyor ama taşmıyordu.  Kuruyordu gözleri sonra zaptedemediği bir hüzünle düşümlenen esrar beliriveriyordu gözlerinde. Şimdi sıra kefenleme zamanıydı. Öyle de yaptılar. Üç parça, sade beyaz, tertemiz kefen libası oluyordu Hacı Şakir’in.

Kefenleme bittikten sonra Mete babasının sağ kulağına eğildi bir şeyler fısıldadı.  Gassal imam işini bitirmenin rahatlığıyla ellerini yıkarken fark etmişti olanı.  Hacı Şakir’in cenazesi ambülansa yüklenirken, imam Mete’nin yanına sokuldu. Merak etmişti.

“Afedersiniz, hani usulde ölüye bir şeyler demek yoktur.  Siz babanızın kulağına eğilip ne dediniz  öyle?”

“Elveda baba, yakında görüşmek üzere” dedim.  “Gidenin ardından onca su ne için dökülür?”

Attila Yayla Bey’le tanışmamız 1994 yılına rastlar.  O zamanlar araştırma görevlisi idim. Araştırma kelimesini adeta kutsal bir tarafı vardı beynimde. Eliot’un Çorak Ülkesi gibi bir yerde akademik ahlakın varlığına, bilmenin ve bildiğinin arkasında durmanın gereklerine ve bildiklerini ve öğrenmek istediklerini paylaşmak isteyen bir yaşta dergi çıkarmanın hazzı ve meşakkatlerini yaşıyordum.  Thoreau’nun “Sivil İtaatsizlik” adlı denemesini çevirmiştim.  Ve Yayla okumuştu tercümeyi.  Bir anlamda entellektüel tanışma  vesilemiz olmuştu Thoreau. Sonra Hacettepe Üniversitesinde bir gidişimde şahsen de tanışma imkanımız olmuş ve biraz sohbet etmiştik sağdan soldan.  Sonraki zamanlarda fırsat ve zaman buldukça devam etti bu süreç. İlgimi çeken ilk şey akademi dünyasında sadece titr için hayatını ve şahsiyetini tir tir titreten değer namına ne varsa hepsini eprimeye, hayatındaki tüm ezilmişliklerini, zaaflarını, garipliklerini, o, isminin solundaki ünvanının arkasına gizlemeye çalışan kimi akademisyenlerin aksine Yayla, kendini tanıtırken hiç ünvan filan kullanmadan “Ben, Attila Yayla” diye tanıtmıştı kendini. Kafasında kastlardan ve hiyerarşilerden uzak bir algılama sistemi olduğu açıktı.

Tercümeden bahsederken onun gözlerindeki zeka ve fikir pırıltılarını okumak mümkündü.  Zihnindeki hız nisbetinde hızlı konuşması ilgimi çeken bir başka özellikti.  Konuşurken gene, kimi akademisyenlerin adeti olduğu gibi ünvana sığınan değil kafasında teşekkül ve tekemmül ettiği fikir silsileleri ile konuşmaya meyli vardı.  Konuşmayı belli ki seviyordu.  Aynı şekilde dinlemeyi de.  Dahası konuşurken kendi dediklerini de dinlemeyi biliyordu. Akademik, daha doğrusu entellektüel muhabbetin hazzına varmış, fikirlerini birilerine yaranmak için değil, kendi kafasındaki  “idea” ve ideali buluşturan bir edayla ifade ediyordu.  Ve Yayla için bu muhabbetin özel mekanı yoktu.  Üniversite de olabilirdi, ofis de, kendi evi de, lokanta da, kahvehane de.  Onun için önemli olan bir konuyu entellektüel düzeyde felsefi arkaplanı ile incelemekti.  Bu açıdan Sokrat ile benzeşen yönleri vardı.  Sormayı, sorarken muhatabına dalgıç pompası atmayı, sormak kadar cevap vermeyi de seven ve muhatabı herhangi bir kimse olabilen biri. Kafasında halletmek istediği meseleler ve kazanmak istediği bazı kavgaları vardı; konuşurken bazen kafasını kaldırıp herkesin görmediği bir yerlerden bir kitabı okur, muhatabı ile konuşurken o kitapla da konuşur bir edası.

Sonraları Ankara’nın bazı semtlerinde beraber yemek  yeyip sohbet ettiğimiz zamanlar oldu. Her defasında gördüğüm, kuruntu ve yapmacıklıktan uzak tavırların insanıydı. Lokantadan çıkarken hesabı ödemede erken davranmaya çalışması da Yayla’nın, çoğu insanın kaçırdığı bu toprağın özünden damlayan bir şeydi. Bir keresinde evinde de ağırlamıştı bizi. Yılların akademisyeni olmasına rağmen hayatında ne ev ne araba namına lüksü olmayan biriydi.

Fikirden korkan, karşı fikirleri olmayan, sloganların lüksü ve kolaycılığına kaçan, Yayla’nın onda biri kapasitesi olmasa da terfi basamaklarını ondan hızla çıkanların gözünde Yayla “saldırgan,” “ukala” tipli bir adam oldu. Bilenlerin gözünde gözüpek bir entellektüeldi, pısırık bir akademisyen değil. Fikirlerinin gücüne inanıp, omurgalı duruşu olan ve gerektiğinde sinmeden maliyetini ödeyebilen, arada bunun iç hesaplaşmısını yapan, ama yine de o maliyeti ödemekten çekinemeyen bir insan. Güce değil, fikre saygısı olan bir entellektüel.  Kalıbına sığmayan, kendine biçilen kalıpları kıran bir insan.  Misafirine çay ve pasta ikram etmeyi kendi kültürünün bir gereği görecek tevazu içinde davranan, ama tevazuyu üçkağıt tiyatrosuna döndürmeyen bir adam ve adam gibi bir adam.

“Adam olmak”  deyimi dilimizin en veciz ve kapsamlı ifadelerinden birisi olup, cinsiyet farkına bakılmaksızın “insan olmayı” “cevher (essence) sahibi olmayı, bir şeyleri yapmaya muktedir olmayı, terbiye ve tevazuyu, “evdeki dana”nın tedricen ve nisbeten “öküz” olma yoluna girdiği ve bunun da dananın bizzat yakınları veya ebeveyni tarafından –istemeyerek de olsa-kabul gördüğü vs gibi manaları bağrında barındırır.

İngilizcedeki “to be somebody” ifadesi ise insanın kendini yaptığı, başardığı bir iş ya da meşgalenin üstesinden geldiği, kazandığı ya da becerdikleri çoğu zaman mayeryal anlamda ki değerlerle kendine anlam yüklediği veya kendisine anlam yüklendiği manasındadır. “To have” ve “to do” filllerinin metaforik yansımasıdır.

Adam olmak daha çok sosyal ve ailevi ve ruhi tekamülü, “to be somebody” ise ferdi zafer muvaffakiyet veya sahiplenmeleri ifade eder.  Bu cümleden olarak, Anglo-Amerikan kültürünün insanının “olması” (to be) genelde yapması veya sahipliğiyle (to do ve to have) sosyal-semiyotik izahını bulur.

Türk toplumunda “to be” ise yine genelde ya “not to be” ya “refuse to be” “to obey” “to subsist “to deny the self” “to submerge within the whole” “ veya to exist to suffer ve to put up with suffering to test the self” ve to get rid of the self ve “to subsist in realation to others” şeklinde ifade edilebilecek bir dünya nazariyesi geliştirmiştir.  Bunun sonucu olacak dünya hem ve sadece zindan ve hem de mescid ve hem içerde hem dışarda tecrübi olarak varlığını sürdüren bir Yusufiye medresesidir. Gerçi Emily Dickinson gibi kimi yazar ve şairler “I am nobody /Are you nobody, too /Then, there is a pair of us, /Don’t tell anybody!” istisnai ve çoğu Amerikalınn anlamakta güçlük çekeceği, yadırgayacağı hatta aptalca bulacağı türden biraz gramer cambazlığı biraz anlam cazibesi olan ifadeler  kullanmışlarsa da, “I am somebody” ibaresi Amerikan toplumunun kavli bayrağıdır. Bu da çoğu zaman materyal varlık vasıtasıyla kendini başkalarına kabul ettirme ilgili olup, kişinin kendi olarak ve kendi başına var olmasının ancak güçlü olanın yaşamasını mümkün kılan ekonomik ve soyal şartlarda o “toplum” denen, kuru heybeti, kalabalığı, gürültüsünden başka pek de bir şey ifade etmese de ferdi kendine benzetmekteki maharetiyle malul ve mahut olan heyulanın değer atfettiği unsurlarla yani finansal ve materyal güç ve gösteri kabiliyeti ve mavevrası kabilinden kazanımlar yoluyla kendine yer açabilmesi demektir kulaçlarıyla.  İşin ilginç yanı somebody olmanın mahiyet ve derecesi ne olursa olsun bu mantık yapısında da insanlar kazanımlarını kendi öz varlıkları ve onun fitri temayülleri değil o “başkalarının” ehemmiyet verdiği kriterlere endekslenmiş değerler ve popülarite ile özdeş haldedir.

Ama sevenlerinin de sevmeyenlerinin de inkar değil ancak ikrar edeceği bir şey var ki Yayla hep mert ve dürüst, düşündüğü gibi inanan, inandığı gibi yaşayan ve konuşan bir insan oldu.  Onu hiç sevmeyenlerin bile bu özelliği gizliden gizliye hayranlıkla gözlemlediklerini ifade etmek “yiğidin hakkını” yiyenlere rağmen bile teslim edilen bir tutumdur. Aydın Bey’den aldığı ilhamlar ve Liberalizmi şahsındaki cevherle birleştiren bir entellektüel misyoner edasıyla beni de davet ettiği tartışmaları hatırlıyorum.  Yayla bir seküler mürşit gibi gördüğü Hayek ve liberal düşünce namına devlete, topluma ve dine dair ne varsa tartışılsın istiyordu; bunun akademi dünyasında, üniversite kürsüsünde yapılamayağına dair bir tecrübi kanaate sahipti.  Ona göre, zaten fikir üreten azdı.  Bunu becerenlerin yanında ifade edenler daha da azdı.  Düşündüklerini paylaşırken, insanlarda olabilecek endişe ve korkuların anlamsızlığını vurgulayan tavırları ve hatta potansiyel endişelere meydan okuyan ve gözlüğünün arkasından çakmak çakmak parlayan gözleriyle ve tiz ses tonuyla anlatmaya çalışıyordu.

Daha sonra Liberal Düşünce Topluluğu bünyesinde bu tür toplantıları artan bir heyecanla, daha çeşitli, daha büyük topluluklara ulaştırma çalıştığını ve daha Hayekçe bir çerçeveye oturduğunu gözlemledim yıllar içinde.  Hem kürsüsünde, hem LDT bünyesinde hem de partiler ve STÖleri nezdinde Yayla’nın konuşmaları aynı hız ve heyecan ve kıvırtmadan, kaygı gütmeden ifade etti. Kimi STÖ ve kimi STÖ görünümlü kuruluşlar ve partiler dönem dönem Yayla’nın kalemiyle gerdeğe girme hazzını ve tehlikesizliğini yaşadılar. Aslında ne liberalizm ne de demokrasi bu tür kuruluşların umurlarında değildi, ama istepne olarak fena da değildi.  Attila Yayla’da ise aynı heyecan var oldu hep, gitgide beyazlaşan saçlarıyla ve devrimci edasıyla liberalizmi anlatmak, anlattırmak iştiyakı ve ülkesini, kültürünü  sevdiği iddiası olan nice kişi ve kurumdan fazla ülkesini severek yaptı yaptıklarını.

Projesinde eksik kalan kısım olarak gördüğü bir şey teorilerin yabancı kaynaklı olması idi.  Onları yerli örneklerle mahallileştirmek de ve daha geniş kitlelerce kabulünü sağlamak da istiyordu. Osmanlı Devletinin son dönemlerinden Cumhuriyet dönemine kadar bir tayf içinde liberalizme dayanak olabilecek, fikirleri ve kişileri de kafasında tarıyordu. Çözmek istediği konu, tartışmasız olarak en iyi gördüğü liberalizmin görünümüne sahip olan Cem Boyner’in ve Besim Tibuk’un “partilerinin” neden başarısız olduğu idi. Bunun nedenlerinden biri ona göre, liberalizmin yerli kaynaklarının azlığı ya da yokluğu idi. Bazen de kendini “eşeğin kulağına Yasin” okuyormuş konumunda görüyordu.  Olanların gündeme gelmesi gerekiyordu.  Zaten o, şiire ilgisi ve kabiliyeti olmamasına rağmen, dinlemeyi nezaketen reddetmeyen, içinden geldiği kültürün kodlarındaki bozulmayı istemeyen, bağlamayı ve türküleri seven, bir köy düğünündeki eda ile becerebildiği kadarıyla halay çekme ve yerli müzik eşliğinde ve ona katılarak kalkıp uluorta oynamayı da hem bu işin bir yansıması hem de içindeki özün bir uzantısı görüyordu. Kafasındaki, ülkesinin kültürüne dair sevgi, onun özündeki değerlerine saygı, devlet problematiği ekseninde ve devletin gücünü haksız ve adaletsiz şekilde akademi ve siyaset dünyasında kullananlara dair hınç ekseninde çatallaşıyor ve bu konularda demokratik tavrını ortaya koymak suretiyle katkıda bulunmak istiyordu hep. Devrimci misyoner tavrı, kıvrak zekası, “bu insanlar daha burada mı” diye sorgularcasına bakan seçkinci tavrı, ve kendi içinde Anadolunun güzelliklerini en iyi şekilde barındıran bazılarını kırmaya çalışan, tahrik ederek düşündürmek isteyen.  Benliği ve karakteri sonuna kadar tekemmül etmiş, ama bencil olmayan bir tavırdı bu hep.  Entellektüel düzeyde olması kaydı ile Yayla ile o çok sevdiği liberalizmi ve Hayek’i de tenkit etmek onda size karşı husumet neden olmadı  ve olmaz da.

Akademisyen kelimesinin ötesi bir adam Yayla. Bu akademisyen lafı esasen bilim ile bilimadamı, bilimadamı ile de halk denilen -ne olduğunu herkesin kendince tanımladığı- unsurlar arasındaki uçurumu hem etimoloji hemde menşei ile belgeleyen bir laf olduğu için ben bilimadamı  veya  ilimadamı ifadelerini kullanacağım.. Çünkü bu akademisyen lafı aynı şoför yerine kaptanı kullanan ve bunu bi üst kültürün unsurlarından sayan mantıkta olduğu gibi kem kullanana bir efsun gibi gelebiliyor hem de kendisi için kullananı ayrı mecralara ve haketmediği zirvelere taşıyor.

Adam kayırma, adamsendeci mantık yerine kuruma ve ülkeye yararı dokunabilecek, kendini geliştirmiş, hakkını almayı ve hakkı teslim etmeyi bilen insanlardan oluşan bir akademik ve idari kadro hakim midir?  Güzel olan da bu yani olan bitenin hiçbir cebre ve menfaate dayalı olmadan tartışılabilmesidir.  VE akademi dünyası siyasetin ve toplumsal olayları hem aydınlatıcısı hem de açıklayıcısır, onların maşası veya emireri veya mikrofonu veya kuklası değil.  (Aksaklarını başka bir yazıda ortaya koymak lazım, geçiyorum.) Burdan yola çıkarak ülkemizde üniversiteden bahsedince aynı şeyi kastetmiş olmuyorsunuz.  İlimadamı kavramı da işte böyle relativite teorisinin en ince iplerinde oynayan bir cambazlık gibi.  Hem elindeki denge cereğini siyasetle sağa sola eğen hem de menfaatle (yani bilimsel anlamıyla gravite) bir yukarı bir aşağı hamle yapan biri çoğu zaman.

Bilim dünyasından arasıra bilimadamı çıkar memlekette: menfaati, yalakalığı, koltuk sevdasını değil liyakati, ilmi ve zihni üretimi, nalına mıhına hakikati esas alan.  Onun amacı zihniyle hem zaman ve mekanda seyahat edebilmektir.  Birkaç dil bilir, alanını da bilir.  Hakikat haricinde hiçbirşeye boyun eğmez.  Hakikat huzurunda munis bir bülbül, zulmet ve riyakarlık karşısında yalçın bir kaya, çoğu zaman yalnız uçan bir kartal.  Yarasalar ve akbabaların ne semtine ne dergahına uğramaz. Hürdür, hürriyeti hakikata ve vicdanına otomatik ve tereddütsüz endekslidir ve O’na esareti hürriyetinin daimi menşeidir.  Hırçın da olabilir yalçın olduğu kadar, metaneti zulme ve zulmete karşı tekebbüründe ve hakikat ve ilme olan tevazuunda, talebesine ram olmasında, her inkisarı hayalden sonra bir yeni ümide at koşturmasında.  Alanında hem ülke içi hem ülke dışı meslekdaşlarıyla yarışabilmesinde.  Verilecek rüşvet kabilindeki akademik veya idari ünvanlar için değil de vicdanı ve ilim mantığı doğrultusunda hareket etmesinde.

Yıllar Türk Milletinin demokrasiyi hem isteyip hem de onu haketmek yönünde gerekli adımlar atmadığını ispatlayan düzeneğin bir mütemmim cüzü olarak karşıma çıkmıştır.  Evet biz ne demokrasiyi ne de ondan daha yüce bir sistem olan meritokrasiyi hayata geçirmek yönünde adımlar atamıyoruz; tabiatıyla  demokrasi eksikliğinden kaynaklanan ıstırablarla Sisifus misali atılan her adım yalama olmuş vida üzerindeki bir civata gibi daha hedefe kilitlenmeden tekrar başlangıç kademesine dönüş yapıveriyor.

Demokrasiyi yaşayamıyoruz çünkü hakikatı, adaleti, liyakatı, şecaati ve dahi bunlara sahip olunca da maliyetlerini göze alacak medeni cesaretimiz yoktur.  Sonra bedevi kurnazlıkları alıyor yerini hem zalim hem de mazlum cihetlerinde.  Medeniyetten bedeviyyete dönüştür irtica ve Sani-i Kainatın en büyük Sanatı onu ayakları altına almıştır kutlu vedaından evvel çünkü o cahiliyyedir.

Hakikatı, nezakete, menfaate, nefasete, gayr-i meşruiyete ve meşru olmayan ve olmak da istemeyen kudrete, derin kanunlar kütlesine ve ne idüğü belirsiz bir “çoğunluk” veya azınlık mazlumluğuna bina edilen mikyaslara; adaleti, insanlar üstü ve insanlardan bağımsız bir vicdani ve meşru zemine değil de, kerameti kendinden menkul kişilere ve onların tahakküm eksenli iradelerine; liyakatı, kendimize benzeğini sandığımız ve fakat bizi kendilerine benzetmekten öte sevdaları olmayan, daha hayalleri bile hüsrandan ve esaret halkasından kopmayan dolayısıyla kah Doğu adına kah Batı adına ortaya atılmış hemen hiç cevheri (essential) manada tahkik etmeden  taklid etmeyi hayatlarının yegane gayesi edinen ruhi pusulasını kaybetmiş, bir koltuk, bir yazlık, bir arabaya veya bir iltifata esir olacak kadar liyakatten uzak, hafızaları beşer olmalarından değil de menfaate endeksli olduğundan şaşan,  kapasiteleri ihtiraslarının yüzde biri olamayan, aradaki uçurumu desise ve Bizans ve Yesrib hileleriyle kapatmaya çalışan, her hakikat aşığını “ahmak,” “anormal,” “sivri,” “aykırı,” “sapkın” veya kendilerine müstakbel rakip addeden kurnaz, şaklaban, oynar başlıklı süfliyet abidelerine;  şecaati, şecaat sahiplerini yaşarken ayıplama, kötüleme malzemesi yapıp zindana ya da kabire mahkum olduktan sonra alkış malzemesi ve kendi söyleyemediklerimiz veya yapamadıklarımızı, maliyetlerine maruz kalmadan söyleyen mikrofon veya hoparlör yapan kahraman alkışlamayı “kahraman” olmaya tercih edenlere; medeniyeti bedevi ve cahiliyye ehline teslim etttik.

Demokrasinin—geçerli olmasa da—genelde tarifi “halkın, halk için, halk tarafından yönetimi”dir.  Ve demokrasilerde temel şart, yönetimin seçimle iktidara gelmesidir.  Bu, ilk bakışta cazibesiyle insanı meczup eden tarifin, hem teorik hem de pratikte pek çok bölüneni ve muhalif kolları vardır.  Öncelikle liberal demokrasi, sosyal demokrasiden politik ve ekonomik olarak farklı alt yapılara dayanmakta olup, dolayısıyla toplumu faklı yönlere tevcih etme eğilimindedirler.  Dahası, her ikisi de doğrudan ve temsili demokrasi bölünenleriyle ayrı ayrı gruplaşmaya gitmektedirler. Birinde doğrudan, diğerinde dolaylı olan katılım şekli kuvveden fiile geçiş aşamasında da demokrasi kelimesinin kökleri olan “demos (=halk)” ve “kratos (=yönetim)” un yansıttığı kitle ve nüfuz alanı olarak başka değişkenler kumkumasını ortaya koymaktadır. Yani baz alınan halk kesimi ve yönetimin uygulanışı.

Bu konuda sık yapılan hatalardan biri, çoğu zaman demokrasiden bahsederken cumhuriyetin, cumhuriyetten bahsederken demokrasinin kastedilmesidir. Cumhuriyet “iktidarın, yetkisini toplumun verdiği vekalete dayanarak kullandığı siyasal örgütlenme biçimidir” bu anlamıyla cumhuriyet, monarşinin karşıtı olmakla birlikte demokrasi anlamını da ifade etmeyebilir.  Mesela, oy hakkının ve geniş anlamda halkın idareye katılımının olmadığı cumhuriyetlerde durum böyledir.  Hele hele Rousseau’nun Toplumsal Mutabakat’taki “yönetim biçimi ne olursa olsun, yasalarla yönetilen her devlet cumhuriyettir” ifadesini hatırlayacak olursak, demokrasi=cumhuriyet olamayacağı aşikardır.  Meseleyi içinden çıkılmaz hale getiren bir diğer husus, cumhuriyet kelimesinin ideolojik kökeni  farklı olan diğer idari yapılanma şekilleriyle terkip halinde kullanılıyor olmasıdır.  Mesela, (eski) Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, Iran Islam Cuumhuriyeti, Çin Halk Cumhuriyeti vs.

Eski Sovyetler hem sosyalist hem de cumhuriyetti güya.  Yani farklı yönlere hamle yapan, fakat aynı koşum takımına mahkum edilmiş bir çift kısrak…  Aynı zamanda Politbüronun 1973’te yaptığı bir beyanda Sovyetlerin dünya yüzeyindeki tek gerçek demokrasi olduğu ifade ediliyordu.  Çin’de benzer bir keşmekeş yaşanırken, bir taraftan devlet yönetimi kapitalizmle uzatmalı flörtünü surdüregelmiştir.  Iran’daki durum ise ne gerçek Islam ile ne de cumhuriyet ve demokrasi ile uyumu sözkonusu olmayan bir tepki tornasından peyda etmiş, her üç hammaddeyi kullanıyor görünen, fakat potasında eritemeyen, mamulleri defolu bir seri üretim hattı gibidir.  Kendilerine bu tür sözümona cumhuriyetleri örnek alan ahmaklar hala varsa, yağmur birikintisine olta attıklarının farkına varsalar iyi olur!

Adları cumhuriyetle veya demokrasi ile anılmasa da “demokratik” yapılanması olan bazı ülkeler vardır ki kendi halklarının haklarını gözetmekte genelde iyi puanlarla taltif edilegelmiştir kendi klüp üyeleri tarafından.  Mesela Ingiltere ve Hollanda resmi olarak meşruti krallıklardır, ama demokratiktirler.  Amerika cumhuriyettir, ama demokratiktir en azında bir zaman öyle oldu.  Bu ülkelerin demokrasisi öte yandan, kendi—beyaz, zengin—halkları için mevcuttur.  Uluslarası platformda mutlak anlamda demokrasi—ki insan hakları ve hukuk cerçevesinde vuku bulması gerekir—bu ülkelerde de yoktur. Kendi halklarının hukukunu gözetmeleri bakımından en azından Türkiye’den daha demokratiktirler.  ABD’de oy kullanma oranı ortalama yüzde 45 civarındadır.  Yani orada zorla demokrasi yoktur.  Oy kullanmak kadar oy kullanmama hakkı ve hürriyeti de geçerli bir demokrasi tezidir Amerika’da.

Demokrasinin kavramsal ve kuramsal ihtilafına gelince,  şurası bilineki demokrasi insanın icad ettiği en iyi rejimdir.  Fakat “vicdan”ın üst sınır olmadığı hiçbir yer ve zamanda demokrasiden söz edilemez.  Nitekim ne teorik ne de pratikte, Eski Yunan’da olsun günümüz devletlerinde olsun mutlak anlamda her şart ve durumda geçerli bir demokrasi hiçbir zaman olmamıştır. Demokrasinin yatağı eski Yunan ise, politika ve çıkar ile cimaından olan gayr-i meşru çocuğunun beşiği de bugün Amerika ve bazı  batı Avrupa ülkeleridir.  Eski Yunan’da halkı yetişkin erkekler temsil ediyordu.  Yunan sitelerinde yaşayan yerli olmayan erkekler ve kadınlar, Yunanlı kadınlar ve dahi çocukların iraptan mahalli yoktu.  Meraklılar Aeschylus’ın Oresteia adlı trilojisini okuyabilirler.  ABD ve Bazı Batı ülkelerinde—temelleri kan ve sömürü üzerine kurulmuş olsa da—demokratik bağlamda imrenilecek hususlar elbetteki mevcuttur, fakat buralarda da halk hem medya ve kapital, hem de devletlerin iç-dış çıkar ve denge hesapları yüzünden “demos”u mutlak anlam da “kratos”a yansıtmaktan mahrumdur.

Demokrasiyi çoğunluğun tahakkümü olarak algılamak yanlıştır.  Bu anlamda, kasdedilen sadece “poliyarşi”dir.  Bizce demokrasi “vicdan,” yasal anlamda “hukuk” ve “insan hakları”na dayalı olan, hem insanlar hem devletler arası platformda en üstün kurum olarak algılanan, ekonomik sosyal ve statü  farkı gözetilmeden, ikili üçlü standartlara boyun eğmeyen şark kurnazlığı ve garp ihtiras ve açgözlülüğü gözetilmeden uygulanan, adil bir seçimle halkın tamamının temsil hakkına sahip olduğu ve bilinçli insanların oylarını gerçek anlamda teftişe tabi tutmasını mümkün kılan rejimin adıdır.  Ve demokrasi insanların silah, kurşun ve dişlerini sıkmadan “adam” gibi konuşabildiği, devletin millet için var olduğu, hem ferdin ferde, hem ferdin devlete karşı hukuki eşitliğini öngören, ne biri 99’a ne 99’u bire tercih etme hakkını kendinde görmeyen, bununla uyumlu bir ekonomik ve politik altyapıyı oluşturmuş idare şeklidir.

O halde demokrasi (1) alternatif fikirlerin ve muhalif uygulamaların varlığına hukuk çerçevesinde müsaade eder. (2) Demokrasi faziletli, şuurlu ve vicdanlı insanların ekseriyette olduğu toplumlar, insanlar ister.  Aksi halde, sayısal azınlık için bir kıyım makinası olur. (3) İyileri iktidarı getirmek kadar, kötüleri alaşağı etmeyi de mümkün kılar. (4)  Sermaye-emek vb. ayırımlar yapmadan hukuki eşitliği esas alır.  “Genel faydayı maksimize etmek” maksadına yönelik olsa bile bu kuralı aşamaz, hacıyatmazlık yapamaz. Kapitalin ya da kapital ve güç hırsının sonu plutokrasi ya da kleptokrasidir, demokrasi değil. (5) Profesyonel siyasetçi ve halk ayrımı yapamaz. (6)  Seçimle iş başına gelen kim olursa olsun, onu yasal ve hukuki olarak tanır, yöneten kadar yönetilenin de hukukunu gözetir. (7) Iktidar sahiplerinin liyakatini esas alır ki bu anlamda “meritokrasi” ile örtüşür. (8) Oy veren ve oyuna sahip çıkabilen insanlar ister.

Ve sonuç: hamasetle hamakat arasında bocalayan, boşa harcanan zamanı simgesi sarkaç. İradesi olmayanların, idaresi olmaz. Hukuki hiyerarşinin olmadığı yerde anarşinin—yani sivil itaatsizliğin, terörün değil—vukuu mukadder ve mübarektir. Ve “haksızlık karşısında susan, dilsiz şeytandır” toplumun düsturu olmadıkça, gerek sarmısakçı gerek soğancı takiyyeci, zekadan yoksun kapıkulu geleneğinin uzantısı kurnaz şaklabanların kuracağı yönetimin adı da HİPOKRASİ’dir.  Hipokritlerin mebzul olduğu yere de böylesi yaraşır! Bu malzemeyle demokrasi değil, olsa Mem(e)okrasi olur.  Zaten onun için toplum olarak hep iyiyi aramak yerine, ehven-i şerle iktifa etmek zorunda kalmıyor muyuz?  Ve ondan değilmi ki ventrilokrasinin şanlı evlatları her zaman kazanıyor?

İşte Attila Yayla hiçbir zaman bir ventrilog olmadı.  Karnından konuşmadı.  Onu anlamadan mahkum edenler, onu anlamak lüksünden uzak durmaya devam ederlerse bilmeleri lazım ki.  Zindan’a bile ancak bedenleri koyarsınız, fikirler her duvarı aşar, Thoreau’nun dediği gibi.

VE Sokrat’ta mahkum edilmişti.  Kendini mahkum edenlere bırakmadan, haklı olduğunun verdiği vakarla zehri bizzat içerek hayatına son verdi.  Zindandan kaçması mümkünken, haysiyetle ölmeyi tercih etti; o gülüyordu ölürken..  Ölmeden önceki son sözleri de bir arkadaşına olan horoz borcunun arkadaşları ve talebeleri tarafından ödenmesiyle alakalıydı.  Öbür tarafta “borçlu olmak”   istemiyorum diyordu.  Sokrat’ın haksız mahkumiyetine  sebeb olan tiranlar ve yardakçılarını, savcıyı ve hakimi bugün hiçkimse bilmez, ama Sokrat hala hayatta bugün.  Hallac Onun müslüman kardeşidir.  Nesimi her ikisinin kardeşi.  Galileo da öyle.

Attila Yayla! Her konuda fikirlerimiz çakışmayabilir, gereği de yok.  Ama bilmen gereken birşey var ki seni seviyor, sana saygı duyuyor ve senin gibi entellektüellerin çoğalmasını çok ama çok istiyorum.  Kendine iyi bak!

1848 yılı iki önemli olaya şahitlik etmiştir: biri Marx’ın Komunist Manifesto’sunun basılması diğeri ise Amerikalı bazı kadın gruplarının Seneca Falls’da yaptığı toplantı.  He iki olay da farklı sınıftaki insanların exildiklerinden dem vuruyordu.  Marx Darwin’in fikirlerinde aldığı ilham ve Naturalizmin prensiplerini de sosyolojik bakış açısına katarak toplumu ekonomik ilişkiler açısından incelemiş, ekonomik ilişkiler yyumağı içindeki toplumsal kurumların altyapı ve üstyapı oluşturmalarını hayvanlar arasındaki “en güçlü olanın yaşaması” esasını toplumsal ilişkilerde ekonomik açıdan daha güçlü olanların, üstelik de zayıf olanları sömürerk zayıf olanların aleyhine işlediğini, bunu yaparken de üretimde esasın “emek” olmasına rağmen, emekçilerin  “artık değer” olarak yine güçlü olanların yani sermayenin daha da büyümesine yarayan bir ağ kurduğunu ifade ediyordu.

Benzeri bir şekilde Amerikan Bağımsızlık Savaşını yaşayan Amerikalılar, daha önceleri imkansız sandıkları bir gücü yani “ceberrut” İngiliz sultasını en azından resmi anlamda topraklarından atmayı başarmışlardı.  Genel manada “Amerikalı” kimliğini böylelikle kazanan ve Cumhuriyet olarak tarih sahnesine yeniden doğduğuna inanan Amerikalılar önce herkesin a,ynı orand bağımsızlığa mücadelesine katkıda bulunduğunu sanıyorlardı, yavaşa yavaş durumun olmadığını anlamaya başladılar.  Daha bir Cumhuriyet nesli ömrünü tamamlamadan yeni bir sancının eşiğine geldiler.  Kuzey-Güney Savaşı.  Her iki savaşın insanlara kazandırdığı bazı özellikle oldu.  Öncelikle farklı kesimlerden insanlar-daha önceleri olmadığı kadar siyasi birliktelikler oluşturup beraber bir amaç uğruna hareket etmenin ve   örgütlenmenin yararını gördüler.  Daha önceleri enerjilerini yeni coğrafyalar keşfetmek için ve ondan kendilerine hisse çıkarmayı amaçlayan ferdiyetçi kitleler, daha toplumsal amaçlı birliktelikler oluşturmayı becerebildiler.   Bir başka önceli husus ise işin gereği görülen erkek egemen savaşlarda yetişkin erkekler cephede ve cephe gerisi levazımat işlerinde yer aldıklarından, sivil hayatta erkeklerden boşalan yerleri bir çoğu kadınlara kaldı.  İlk zamanlarda bocalayan kadınlar daha sonra “erkek işlerini” öğrenmeye başladılar.  Hemşirelik gibi kimi işler haricinde kadınlara kapalı olan cephe işleri böylelikle kadınlara sivil hayatta bir şeyler yapma imkanını zorunlu olarak vermiş oldu.  Çocukların eğitimi de bu dönemlerde hemen tamamen kadınlara kaldı.

İyice incelendiğinde her iki savaşın da Amerika’lı kadınların sosyal hayatlarında çok etkili olduğunu görmek mümkündür. Daha önce İngilizlerin yaptğı işleri kendileri de yapabildiğini gören Amerikalı erkekkler gibi kadınlar da erkeklerin yapabildiği işlerde başarışı olabşleceklerini görünce psikolojik olarak arada vehmedilen kimi farkların olmadığı sonucuna vardılar. Aynı psikolojiyi zencilerde görmek mümkündür.  Şuualtındaki kimi komplekslerin yıkılma zamanıydı onlar için. Özellikle kölelik karşıtı ve taraftarı  olmakla özdeşleştirilen, amam aslında siyasi ve ekonomik savaşın ta kendisi olan iç savaştan sonra tamamen şuuraltı bağlantılarıyla “kölelere özgürlük” faaliyetleri kadınlara özgürlük ve eşitlik sloganlarına dönüşmeye başladı.  Bu hemen v her kadında olan bir uyanış anlamına gelmiyordu her zamanki gibi..  Eğitim ve etkinlik alanları olan Abigail Adams gibi kadınlardan ilk kadınların mevcut urumlarına olan itiraz veya serzenişlerle başladı.  Zenciler beyaz erkeklerin nazarında neyse beyaz kadınlar da zenci erkeklerden biraz yüksek, beyaz erkekten daha düşük bir konuma sahipti. Miras ve diğer medeni haklar dahil kadınlar pek çok haktan mahrum idiler.   Siyah kadın da siyah erkeklere oranla daha düşük bir konumu geleneksel olarak kabullenmiş idi zaten.  Böylesi bir katmanlaşma olan toplumda farklı grupların taraçalama usuluyle biribirine destek olduğu bir yapısallaşma vardı. Köleliğe karşı verilen savaş bitmiş, ama kölelik bitmemişti. Savaş zamanlarında “biz” diye kitleleri harekete geçirenler aslında o “biz”in içine çok dar bir kitlenin girdiğini kendileri biliyorlar, fakat savaş sonrasında ortaya çıkan bu durumu insanlara anlatmıyorlardı.  Efendiler değişmiş, kölelerde değişiklik pek olmamıştı.  Yerliler zaten hepten şeytandı zaten, Amerikan cennetindeki Adem’i tehdit eden.  Çinliler ve diğer gruplar ya heretik ya da Allah’ın belası, ama az parayla çok işen yapan gerekli unsurlardı.

Her ideoloji toplumdaki güçsüz kitlelerin sırtında iktidara tırmanır, sonra onların tepelerine otururdu.  Lidya ile Babil’in birleştiği noktaydı yeni kurumsallaşmalarla gelen güç odaklanmaları. Önce sorunlar biterdi, sonra sesler sonra sözler, sonra o sorunu birirenlerin bir kısmı. Övülmekten düşünmeye vakit bulmak çok zor olurdu böylesi zamanlarda.

Zaten 17.yüzyılda kadınlar üç temel kategorde yer alıyorlardı jenerik olarak: Onlar ya “gossip” idiler ya “goodwife” ya da Adem’in kaburga kemiği idiler.  Zaten Yahova kadını erkeğe yardımcı olsun, canı sıkılmasın diye yaratmış idi.  Ve yılanın dediklerine kanıp yılanca bir dil konuştuğu için o zahmetsiz cennetin kaybolmasına ve ıstırab ve ölümün  başlamasına sebep olmuştu. Artık gelecek nesil günahkardı, ölümü tadacak ve cennete ancak büyük çabalar sonucu hak kazanacaktı.  Amerika ise yeni Eden ilk yerleşenler, puritanlar için ve yeniden buldukları cenneti ne yerliler ne de kadınlara bırakmak niyetinde değildiler.  Kadınlar da kendilerine biçilen rolü oynamak ve başka şeyleri kurcalamamak zorunda idiler.  Zaten hem Batı’ya göç sırasında erkeklere de epey ayak bağı olmuşlardı.  Avrupa’dan sonra Amerika’da da başgösteren cadılarla baş etmek erkekler için sıkıntı olmuş, ama onu başarmışlardı.  Ama cadı evde, karısı, kızı rolünde olunca durum daha farklıydı.  Şuuraltındaki bu kümlerle tedbirler alınmış ve kadınların eğitimden uzak tutulması için gereken hususlar da yerine getirilmişti.  Zaten onların tahsl yapmaları gereksizdi.  Bildilerini kullanmayacaklardı.  Kadınla bilgi bir araya gelince hem tehlike başgösteriyordu.  Dahası onlar tahsil içi zihin gücünden mahrumdular.  Eğitim alanlar ise İngiliz aristokrasisinin artık mahallileşen uzantılarında ve özel hocalar vasıtasıyla oluyordu ki bu da onlara daha eğitimli ve zengin eşler bulabilmeleri için potansiyel bir denge imkanı sağlıyordu.  Entellektüel olmaları zaten muhaldi.  18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ya korsan olarak basılan İngiliz yarzarların ya da onları taklid eden Amerikalı yazarların eserlerini okumak durumundaydılar.  Tabii ki onların yoldan çıkmalarını engellemek için sapkın türdeki eserler sansürlenip yasaklandı.  Ağırlık onların iyi eş olmalarına yardımcı olacak kitapalara ve dergilere verildi.  Babasının kızı kaldıklarında zaten bir kimlik gerekmiyordu, zaten evlendiklerinde de eşlerinin kimliği onlar için yeterli idi.  Onların işlerini zorlaştırmadan, kendilerini bu alanlarda yetiştirmeleri en iyi yoldu.

İyi ve bir ev hanımı ve anne olmaları yönünde kendilerini yetiştirmeleri, bilgi görgü edinmeleri hem de dini bilgilerini artırmaları itaatkar ev hanımı, dindar kadınlar olmalarına yönelikti neşriyat.  Zaten içten içe dinin kadınlara daha çok hitap ettiği, kadınların fıtraten dine daha yatkın olduğu inancı da oldukça yaygındı.  Erkekler ise sosyo-ekonomik arenada matadorlar peşinden koşturan kızgın boğa gibi olmalıydı.  Dinin alanın ekonominin alanının başladığı yerde bitiyoro, orada başka kanunlar, hükümler, başka kimlikler yarışıyordu.  O halde arenadan çıkıp evine dönen erkeğin istediği dışardaki yorgunluğunu kendisine unutturacak unsurlardı.  Bu da baba ocağında aldıkları pederşahi kültür ile bunalan ve evlenmeyi mutluluk ve kendine ait bir mekan sahibi olmak için vize gibi görenlerde evlilik sonrası bazen daha büyük meşakkatlere neden oluyor, hijyenik şartların eksikliği beslenme bozuklukları vb. hususlar çoğu zaman annelikle bir üst kıdeme terfi etmek fikrinde olan hem kadınların hem çocuklarının sağlıklarını tehdit ediyor, bazen her ikisinin de ölümüyle sonuçlanan doğumlar oluyordu.  Çoğu erken yaşlarda evlenen kızlar ya doğum sırasında ölüyor ya da sık sık hamile kalmaları neticesinde erken yaşlarda hayattan emekli oluyorlardı.

İnsanları en çok cezbeden ve değerlerinin çürümesinin müsebbibi unsurlardan biri—hukukun olmadığı, ya da suistimal edildiği, kimin güçlüyse haklı gösterilmeye çalışıldığı toplumlarda—mutlak anlamda güçtür. Güce giden çeşitli yollar vardır; Bir kısmı tevarüs eder, bir kısmı kazanılır.  Kraliyet vb. güç unsurları birinci; para, prestij ve bazı makamlar ise ikinci sınıfa girer. İki grup arasında örtüşmeler ise her zaman olabilir.  Güç  bazan paradır, bazan makamdır, bazan da birilerini arkaya—dolayısıyla önüne—almak suretiyle ortaya çıkar. Gücün edinilmesinde etken unsurlar—birinci grup hariç—insanın sahip olduğu organlardır. Kimi bedenini kullanır, kimi kafasını.  Bazen de her ikisi uyumlu bir çalışma içinde olabilir.  Bu organların kullanımıdır ki amaca yönelik olarak güce erişimi sağlar. İnsanlar güce kavuşmak için nadiren beyinlerini, ama ekseriya dillerini ve bedenlerini kullanırlar. Beynini kullananlardan haysiyetli bilim adamı ve mütefekkir, sadece dilini kullananlardan politikacı, işportacı, tezgahtar, sahtekar vs. olur. Bedenlerini kullananlardan işçi olur.  Bunlardan bazıları çekirge profilinde “yatarak” para kazanır, bazıları karınca gibi ayakta çalışarak. Nihai olarak kullanılan organ farkıdır, farkı ortaya çıkaran, fakat kültürel geleneklerimiz bazı organlarımızın kullanımı—ya da suistimalini- meşru bazılarını memnu kılmıştır.  Ama bunun bir adım ötesi, kullanılan organın şekli veya türü değil, kullanım şeklidir.  Veya kültürel  geleneklerimiz öyle algılanmalarına neden olmuştur. Bunların nihai sonuçları paradır, şöhrettir, makam veya mevkidir, ama  hepsi de bir güç odaklaşmasına yol açarlar.

Dil, beyin ve yürekten akan seslere tercüman olursa, insan şair veya yazar olur: ideal ve haysiyet abidesi ortaya çıkarır. Bel aşağısı ve mideden gelen kakofoniye alet olursa, insan yağcı, karaktersiz, va fakat kurnaz menfaatperest olur. Kendini bilmeyen insanlar, ister kendilerinden, ister yakınlarından kaynaklansın güç ile meftun olmaya adeta doğustan meyyaldirler. Bu anlamda güç insanların gerçek tabiatlarını ortaya çıkarmak gayesiyle içine tutulablilecek en mükemmel aynadır.  Fakirken, acizken, güçsüzken sağlıksızken vadedilen şeyler, kişi zenginlik, kuvvet, ve sağlığa kavuştuğunda devam ediyorsa, o insan içi, dışı bir olan dürüst insandır.  “Ah! şimdi 20 yaş genç olaydım…  dım” vb. gibi laflar bu bağlamda kişinin önce kendine karşı dürüst olmadığının, sonra akılsızlığının bir müşahhas delilidir.  Çünkü—her ne kadar yaşına rağmen aynı herzelerini devam ettiren insanlar olsa da—aklı başa getiren, süzülmüş tecrübesini yumağına dönüştürebilmiş yaştır. Fakat heyhat ne ömür miras kalır, ne de tecrübe!

Ve yakınıp dilekte bulunan kimse yaşına rağmen aklı başına gelmemiş kişidir. Aklı yaşta değil başta olanlar yanılıyorlar mı peki! Akıl başta (kafada) ise güzel, “baş”ta ise kötüdür. Hele hele başta olanların akıllarının başta değil “baş”ta olması tehlikelidir.  Ama “baş” da bir güç, iktidar unsurudur! Bereket tanrılarının heykellerindeki gibi. “Baş”ın “yaş”a nüfuz edemeyişi, başta, başta olup başsız olanı rezil eder. Başsız toplumların akıbeti de bellidir. Yaşamın önemi başla mukimdir.  Kuramsız yaşamın yaşla baş edememesi mukadderdir! Sonunda ortaya ebcet hesabıyla 58 mukabili bir baş çıkar.

Işte bu anlamda güç insan tabiatının en iyi yansıtıcısıdır. Iyi ve dirayetli insanların elinde olan güç iyi güçtür! Dirayetsiz veya sapık iradeli insanın elindeki güç, hem o insanın hem de nüfuz alanının başını yer.  Kendisi kısa boylu olduğu için yanındaki korumalarını hep uzun boylu goril tiplilerden seçen Hitler güç vasıtasıyla hem boyunun kısalığını—bir eksiklik olarak görüp—telafi etmeye çalışmış hem de sapık dirayetinin sonucu hem kendini hem ülkesini bir felakete sürüklemiştir.

Ailesinden sevgi görmeden büyümüş, kardeşiyle bile gördüğü sevgi farklılığı yüzünden rekabet etmek zorunda kalmış ve bir yerlere—kapasitesizliği yüzünden—yıllarca sonra, hem de birilerinin tavassutuyla gelebilmiş ve sevgi açlığı olan insanlar kısa zaman içinde şu veya bu şekilde  kendisini—hak etmese de—bir güç odağı ve yağdanlıkların sahte iltifat ve teveccüh halesi içinde bulan insancıklarıın elinde güç, hem başkalarını manipüle etme hem de yediği kudret helvası, hem de suyla karıştırarak nektar niyetine içtiği viskinin etkisiyle sarhoş olup manipüle edilme gibi bir tehlikeyi beraberinde getirir. Güç odaklarında ve katmanlaında sevgi değil birinin aleyhine olsun diye diğerinin lehine olmak üzere işletilen, gülücüklerle kamufle edilmeye çalışılan ve sonunda sırıtmayla noktalanan, sık sık—istemese de—diş göstermek zorunda kalıp adeta tik halıne gelen, bir yayvanlaşıp bir birleşen dudaklar ve sık sık gerilip sonra kullanılan malum malzemelere rağmen kırışan ve aynayı içine çevirip nefs muhakemesi yapamadığı için ancak karşısına geçip yüz hatlarını incelemekle vakit geçirip sonra da aynaya düşman olan ve o gün kimden acaba hangi menfaate müteallik olarak kendisine yağdırılan iltifatı, acaba niçin kendini en azından vaktiyle gerçekten seven, ama yeterince teveccüh görmediği kişileri aklından geçiren ve sonra iyi olmayan sıfatlarla o kişileri aklından savuşturmaya çalışan, kapris, komleks ve “birilerinin burnunu sürtmeyi” adeta bir muvaffakiyet manzumesi halinde başına kondurmaya bir obsesif paranoya halinde histerik tepkiler vererek çalışan, bunu başarmak için her türlü yolu, bühtan ve iftirayı, yolsuzluğu mübah sayanlar ve fakat yine de kendilerine gelemeyenlerin aslında başlarındaki en büyük bela “yaş”ları kendileridir.

Bunu aslında çevresindekiler de bilmekte ve fakat demokrasiden çok ventrilokrasi ve kapıkulu geleneğinin mümessilleri oldukları için  doğruyu olduğu gibi değil, istendiği gibi ve istendiği kadar anlatmaya mezundurlar. Dost odur ki eleştirisini—hele hele menfaat ilişkisi varsa—insanın yüzüne, takdirini de onun gıyabında başkalarına yapar.  Dost odur ki, “dostum” dediğine kendi menfaatinin süflörlüğünü yapmaz.  Bilir ki güç—Tevfik Fikret’in Istanbul için kullandığı tabirin değişik haliyle—bir fettan aşüftedir.  Muvakkat olarak bir insanın koynuna girer, ama bir başkasının kollarına atlar ve sizin can düşmanınız olur. Burada aklıma bir Fransız yazarın vecizesi geldi: “Bir mütebessim yüz çoğu zaman bir alçağın kafasından ve kalbinden geçenleri kamufle eden bir maskedir.”  Ne mutlu hissettiği için ve samimi olarak gülüp ağlayabilenlere!  Ağlamak da insancadır, gülmek de insana mahsustur.  Ama bazılarının ağladığını görünce gözyaşlarına dahi güveni kalmıyor insanın!

Kadir-i Mutlak olarak Allah’ı tanıyanın kimseden havfetmesi gerekmez. Müslüman kendini teslim eden kişidir ve teslimiyet ancak Allah’adır.  Allah’tan korkmayandan korkmanın  korkmaya dahi değmediğini O’ndan korkanlar bilir.  N. Kemal’le birlikte “Felek her türlü  cefasın toplasın gelsin/Dönersem kahpeyim H(hak) bildim yoldan!” diyebilmek de işte bunun gereğidir!

Dost.

Dostun üstünde post.

Postun cebinde mühür, para

Kahırdan sokar beni mezara.

Böyle bir yazı pek çok acıdan gereksizdir, okumayın. Nasıl olsa yine herkes, bazen para bazen birilerini koruma ve nihai olarak çıkar temini için dost–daha doğrusu ilerde isine yarayacak, maniple edebileceği “ikinci el” insancıklar- kazanmaya çalışacak ya da dostluklarını muhafaza etmeye devam edecektir. Burada, tabii anahtar kelime “dost” olduğu ve herkesin kendince bu konuda yorumları olduğu için onu açmaya gerek yok.  Ayrıca dost kazanmak konusunda zaten fazla tecrübem de yok. Dostluk ve birilerinin sevgisini kazanmak konusunda toplum olarak epey beceri sahibiyiz, bu konuda Eric Fromm’un ve Leo Buscaglia’nin da eserleri mevcut, ama okunmaya değmez çünkü hemen tamamı hoş ve bir o kadar da bos laflardan oluşuyor. Onun için tecrübelerimin yoğunlaştığı bir alanda yazacağım;  her alana girerek herze yemenin bir manası da yok. Bu yazı aykırıdır da, ama düsturu olup da desturu olmayan birisi olarak bunu yazmadan edemedim.  Zirzopluk  parayla değil ya!  Aslına bakarsanız bu isin teorisini olmasa da, hem bizden hem de yabancılardan epey insan pratiğini yapmışlar.  İngilizlerden Jonathan Swift ve Oscar Wilde, Fransızlardan Voltaire ve Diderot, Amerikalılardan Thoureau; bizden Nefi, Neyzen Tevfik, Süleyman  Nazif, N.F. Kısakürek ve N. Hikmet ilk aklıma gelenler.  Hepsinin de benzer noktaları mevcut, o halde birinci kuralı hemen tespit edelim. (1)  Her doğruyu, kendi menfaatinize aykırı da olsa hiçbir şeyden çekinmeden her yerde söylemek.  Size bu konuda ailenizden tutunda iş ve çalışma hayatınızdaki pek çok insan pek çok öğüt verecektir.  “Her söylediğin doğru olsun, ama her doğruyu her yerde söyleme.”  “Söz gümüşse, sukut altındır” gibi. Problem de zaten buradan kaynaklanıyor. “Köprüyü geçene kadar ayıya dayı diyeceksin.” Ayıların hükümranlığını ilan eden ayıca bir atasözü. (Bakın, şimdiden bir suru düşman kazandım!) Eğer her yerde her doğru söylenemiyorsa onun hükmü nedir? İsmet İnönü’nün dediği gibi, “eğer bir memlekette namuslu insanlar namussuzlar kadar cesur” değilse zaten o toplum müstehakını bulacaktır. Eğer “doğru” yanlışsa niye savunulsun?  Bu bir bakıma menfaatini sağlayacak yerde, doğruyu söyle, aksi halde sus! anlamına gelir ki, doğruyu menfaatimize yeğlememeyi ifade eder. Yanlışın söylendiği yerde doğruyu açiğa vurmaktan aciz, ya da menfaatiniz gereği suspus iseniz, ayni zamanda susmak suretiyle yanlışı ikrar ediyorsunuz, demektir. Hele hele ideolojik  platforma taşınarak “erken öten horozun kellesini keserler” onun için bir nesl-i mev’udu bekleyin… bir gün gelecek ki …olacak ya da hele bir … olayım… edeceğim” gibi ifadeler inandığını söylemek için gerekli dirayeti gösteremeyen insanların hem kendilerini avutma hem de başkalarını aldatma amacına müteveccih bir karinedir.  Çünkü o zaman hiçbir zaman gelmeyecektir, zamanı değiştiremezsiniz; her şey kendinizi ve insanları -iyi-yönde değiştirmenizle başlar.  Ayrıca siz köprü geçene kadar ayının birine tonlarca armut yedirseniz de, köprüyü geçtikten sonra  “amca” cık demek zorunda kalacağınız başka ayıların olmayacağını kimse garanti edemez.  Bu ayıyı “dayı” fikriyle müşerref  ve ayni zamanda musallat ve mutad edeceğinizden, ona da riyakarlık etmiş olursunuz. Hem ayılar bunu isteyecek kadar sevgi ve şefkatten mahrum da olsalar, ayıya karşı sahtekarlık ve müteakip diğer yolculara da kötülük anlamına gelecektir.  Ayrıca Türk Milletinin kendisine yapılan her türlü zorbalığa rağmen susması onu ne sarraf yapmıştır ne de zengin.  Siz gene “gümüşlerle” idare edin.  Bu kural her yer ve zeminde geçerlidir, ömür ve çağlar boyu garantisi de vardır. Uygulaması da çok kolaydır.  “Selâmun Aleyküm, be hey kör kadı” gibi ifadelerden tutunda bu memlekette samimiyet ve ihlasla ve kendi menfaatinize rağmen sırf haysiyet uğruna “efendim yanılıyorsunuz, yağdanlıklarınız da sizi aldatıyorlar, aslında bu mesele şöyledir,” demeniz kafidir. İki Şubat’ta bunun belgelerini de sizlere sunacağım, inşallah.(2) Dikbaşlı olmak. Normalde insanın başının dik, alnının pak olması gerektiğini çocuklarımıza öğretiriz.  Ama birisi yukarıdaki kuralı uygularsa “dikbaşlı”dır diye, onun namını diyar diyar kötü bir şeymiş gibi tezvir ederiz.  Üstelik bu kişiler “baş”ınızın dik olduğuna nerede şahit olmuşlardır, bilinmez. (3) Phaedra’ya karşı Hippolytus’u ya da Firavunun karısı Züleyha’ya karşı Yusuf’u oynamak da çok etkin bir yol olup meraklıları iki değişik yorum için Kur’an ve Tevrat’ı okuyabilirler. (4) İnsanların yüzüne karşı eleştirilerinizi, gıyabında da takdirlerinizi belirtmek ki bu karşınızdakini “ne yapsam beğendiremiyorum gibi” bir komplekse sokacaktır ve canınıza okumak elinden gelen her şeyi arkasına ve önüne koymayacaktır. (5) Siz bunları yaparken insanlar sizin önünüze değil de arkanıza bakacaktır.  Acaba arkasında kim var da bu kadar cüretkarlık yapabiliyor, diye düşünmeye başlayacak ve hatta sizin bir Mit ajanı olduğunuzu sağa sola yayacaktır. Bunun doğru olmadığını söyleyince insanları daha da kudurtmak için bir kere daha doğruculuk yapın-doğuruculuk değil- etkiniz katmerlenecektir.  (6) Bunların sonucunda size “helal olsun be” diyenlere “peki sen niye aynı doğruları söylemiyorsun da Timur’un karşısında Nasreddinlik yapıyorsun” deyin ki, bir yarım-dostu bir yarık-düşmana çevirip kazancınızı artırasınız. (7) Kendinizden üsttekine de alttakine de aynı eşitlik ve mesafe de davranın ki üstünüzdeki “küstah” altınızdaki de “avanak” olduğunuzu düşünsün. Siz gene onlara karşı ayna görevi yaptığınızı söyleyin.(8) Dün nasılsa bugün de oyum, deyin ki insanların dün başka bugün başka olmadıklarını anlatabilesiniz (9).  Popüler ve popülist olmayın, ama memleketinizi sevmek ve ona hizmet etmek gafletine düşün ki, öyle olmayanların tepkisini üstünüze çekebilesiniz(10). “Dost yoktur, dostum” deyince ikrar ile iç çekip kafanızı sallayın ki bu yazının muhatabı olup bendenize siz de düşman olasınız!

I.

“Mahalle Baskısı” kavramının hem anlamı hem mahiyeti ile adeta çok yeni bir sosyolojik doktrinmişçesine tartışıldığı günümüz Türkiye’si yeni gerginliklere perde aralıyor. “Günümüz Türkiye’si” ibaresi aslında zaten günü değil, yakın tarihin, “80 yıllık “değil, en az 200 yıllık güncel hologramından ibarettir. Bu nedenle “mahalle” baskısı kısa bir zaman dilimine sıkışacak kadar konsante olmayan bir tanımlamadır.  Bu tartışmalarda sıkıntı yaratan temel bir kaç husus var.  Aslında toplumun farklı katmanlarında bilinen, ama ikrar edilmeyen tartışma Mardin’le bir vücut kazandı. Saygıdeğer bir bilim adamı olan Şerif Mardin, uzun zamandır tartışılan ve son günlerde bilimsel bir araştırmaya da konu olan kavramı kullanarak,  15 Mayıs 2007 tarihinde Vatan gazetesinin kitap ekinde yayımlanan Ruşen Çakır’la yaptığı konuşmada şöyle diyor: “…Türkiye’de “mahalle baskısı” diye bir şey var.  Jön Türkler’in en çok korktuğu şeylerden biri de oydu. “Mahalle baskısı” bilinmeyen ve sosyal bilimce ifade edilmesi çok zor olan bir havadır. Bu havanın AKP’den bağımsız olarak Türkiye’de yaşadığına inanıyorum. Dolayısıyla bu havanın gelişmesine müsait şartlar oluşursa o zaman AKP de bu havaya boyun eğmek zorunda kalacaktır…” Bu konuyu AKP için de bir tehlike olarak gören Şerif Mardin, şöyle devam etmektedir: “…Buna örnek olarak daha çok İran’da ortaya çıkmış olan ve bugün Ahmedinejad’ın devam ettirdiği sistemi gösterebiliriz. O dinsel otokrasinin çevreyle, mahalleyle, ona destek veren insanların ortaya çıkardığı havayla da çok ilişkisi var. O havanın İran devriminde çok etkili olduğuna inanıyorum.  Bu hava Türkiye’de de çıkabilir bir gün.  10-20 sene öncesine kıyasla daha az şansı var, ama bugün o havayı pompalayan başka şeyler, tuhaf oluşumlar, kendiliğinden olan birtakım olaylar var. Bazı İslami alt-çevreler ortaya çıkıyor. Bunda günümüzün gelişmiş imkânları da etkili oluyor. Mahalle havası dediğimiz şeyin bu İslami alt-çevrelerle yeni bir şekil almış olduğuna inanıyorum. Bu yeni şekil  AKP’yi döver. Demek istiyorum ki eğer böyle bir hava gelişirse AKP ona biat etmek zorunda kalabilir…” Mardin konuşmasında, AKP ve “İslami alt-çevreler” arasındaki farka, İran ve Türkiye’nin tecrübelerinin farklılığına, ama psikolojik difüzyon varlığına, devrim ya da sistem değişikliklerine yakın zamanlarda mahalle baskısının öncü depremler gibi işlev gördüğünü, bu havanın da kitle ileşim araçlarıyla yaygın hale getirildiğine dikkat çekmekte  ve Jön Türkler gibi gözüpek tarihsel oluşumlar için de bir korku unsuru olduğunun ifade etmektedir. Yukardan aşağıya elitist bir tarzda  değişimlerin olduğu Türkiye’de Mardin, bu tür oluşumların, alışılanın tersine, aşağıdan yukarıya bir baskılamaya ve “devlet”le “hükümet”i de karşı karşıya getireceği tehlikesine de dikkat çekmektedir.

Osmanlı’nın son dönemlerini, Cumhuriyetin ilk dönemine bağlayarak pek çok araştırmaya imza atan Mardin, Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908 (1964), Din ve İdeoloji (1969), İdeoloji (1976), Türkiye’den Toplum ve Siyaset (Makaleler derlemesi, 1990), Siyasal ve Sosyal Bilimler (Makaleler derlemesi, 1990), Türkiye’de Din ve Siyaset (Makaleler derlemesi, 1991), Türk Modernleşmesi (Makaleler derlemesi, 1991), Religion and Social Change in Modern Turkey. The Case of Bediüzzaman Said Nursi (1989) [Bediüzzaman Said Nursi Olayı / Modern Türkiye’de Din ve Toplumsal Değişim (1992)], The Genesis of Young Ottoman Thought (1962) [Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu (1996) gibi kitaplar yayımlamış olduğu bir yana, çalışma alanları arasında Türkiye’de din ve ideoloji, Nurculuk hareketi gibi konulara eğlmesi belki de sözlerinde ses getiren unsurların başında geliyordu.  Bu arada Türkiye’de sağdan ve soldan kendi gruplarına adam çalma telaşı ile Mardin’i taltiflerle “bizden” yapmak isteyen kesimler, bu sözlerden sonra Mardin’in yeterince “olma”dığı düşüncesiyle olsa gerek, ya baskının mahiyetini değişik tanımlamamak ya da baskının varlığını inkar etmek veya sulandırmak suretiyle bir ideolojik kazanıma dönüştürmek istediler.

Mardin’in üstünde durduğu baskı, aslında Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde ve Cumhuriyete evrilmesinde ortaya çıkan yeni sistem arayışlarında öne çıkan Mehmet Akif Ersoy’un kendi oğlunun şahsında “Asım’ın Nesli” ve Tevfik Fikret’in oğlunda öngördüğü Haluk’un nesli ile özdeşleşen, ama aslında kenar mahalleleri de olan zihinsel topoğrafyaları tanımlamaktan ibaretti. Bu bakışın medya ve şifahi iktibaslarla yayılması sonucunda doğal olarak bir kesim, “çevre baskısı” sözünden daha güçlü çağrışımları olan “mahalle” kavramını daha anlamlı buldu.  Öte yandan, AKP “İslamcılık” bittikten sonra iktidara gelmiş, “İslami sermaye”nin kendi sermayedarlarını talan ettiği dönemden sonra iktidara geldiği  ve son yıllarda epey netameli  işlere girdiği için, güya  “İslamcı” hükümeti sıkıştırma, en azından ona karşı psikolojik tampon ve kalkan oluşturma, içinde tarif edemediği kimi sıkınları anlamlandırma çabaları oldu. Yargının siyasallaştığı, hükümetin “devlet      olma çabasına giriştiği süreçte, uzun zamandan beri ellerinde tuttukları sermaye ve iktidarın ellerinden kayarak yeni bazı gruplara yöneldiğini hissetmenin telaşıyla bu kavramı sıklıkla kullanmaya başlayan siyasi ve ideolojik çevreler de oldu.  “Devlet”ten beklenen tepki yetersiz kalınca, hükümete yönelen eleştiriler ortaya çıktı.  Bu bağlamda “mahalle” nin çevre yerine kullanılmasında, “gericilik” yerine “irtica” lafzının kullanılmasına benzer daha kuvvetli bir anlam olduğu, çağrışımlarının daha güçlü olduğu açıktır.  Eş anlamlı kelimeler arasında daha vurgulu olanın seçilmesi, tercih edilen kelimenin tarihsel çağrışımlarına göre, sözlük  anlamları değil, anlam gölgeleri olmaktadır.  Bu anlamda “çevre” yerine “mahalle”nin kullanımı daha  manidar  olmaktadır.  Mardin’in ifadesiyle, “”İslami alt-çevreler” ise hemen kendilerini savunmaya geçtiler, şecaat arz eylerken sirkatini söylemek şeklinde savunmalar hatta karşı ithamlar basında yer aldı.  Yazdığı The Public Role of Religion in Secular Context kitabıyla ödül alan Habermas’ın aksine, Mardin, aslında Türkiye’de öncelikle yıllar önce “çevre” sonra da “mahalle”nin eleştirilerine maruz kalmıştı.  Bu da bir anlamda o baskılara değinirken, hem çevrenin hem de mahallenin onu baskılama girişimlerini anlamlı bir şekilde örneklendiriyordu.  Karşılıklı ideolojik kampların ortasında Mardin’in gördüğü muamele, aslında hem çevrenin mahalle, hem de mahallenin çevre hakkında düşündüklerini doğruluyordu.

Konunun “baskı” analizine geçmeden “mahalle” kısmına değinmek gerekiyor.  Türkiye’de ki mahalle ve çevrenin oluşumu günümüz Türkiye’si ve sadece Türkiye Cumhuriyeti ekseninde gelişmedi.  Cumhuriyet aslında, hatası ve sevaplarıyla Osmanlı Devleti’nin hem finansal ve hukuksal, hem de tarihsel borçlarını, onun tarihi haşmetiyle beraber, onu Oedipal tarzda hem reddederek hem de kabullenerek aldı. Bugünkü siyasi ve kültürel mahallerin arkaplanında, Devlet-i Ali ile Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin fay hatlarında gelişen bazen vehime, cehalet ve adaletsiz tarafgirliğe, bazen yarım yamalak tarih bilgisi ve şuuruna, bazen aşikar gerçeklere dayanan, bazen de çaresizliklerin yarattığı travmaların üstünden gelmek için yapılan uygulamalar ekseninde oluşan farklı mahallelerin sonradan gettolaşan yapıları vardır. Bunların devamı olarak da, “Ramazan Bayramı” ve “Şeker Bayramı,” “Muallim” ve “Öğretmen”,  cevap ve yanıtın, Fatih’le, Fevzi Çakmak’la, Vahidettin’le  Mustafa Kemal’in, İstanbul ile Ankara’nın, İstanbul ile “Taşra”nın, fes ile şapkanın, devletin oluşturduğu İstanbul sermayesi ile yine devletin oluşturduğu Anadolu sermayesinin,  Beyazıt Meydanı ile Taksim Meydanının, Eyüp Sultan Türbesi ile Anıtkabirin,  Selimiye ile Kocatepe camiinin, Veda Hutbesi ile Nutuk’un, “yalan söyleyen tarih” ile “resmi tarih”in Allah ile Tanrı’nın,  Hira ile Ergenekon’un, İstanbul ekonomisi ile Ankara siyasetinin, kendisi hacca gidenlerle, anne-babası hacı olanların, Fatih ile Beyoğlu’nun, Fatih ile Harbiye’nin, Rakı ile şarap ve şurubun, hicri takvim ile Miladi Takvim’in, hicri yılbaşı ile  miladi yılbaşının, zekat ile verginin, arabeskle, hafif batı müziğinin,  Şaban ile Zübük’ün, Gençlik Köprüsü ile Benim Üniversitelerim’in, Doğu ile Batı’nın, Necip Fazıl ile Nazım Hikmet’in, hüzün ile zevkin, geriye bakışla ileriye bakışın, cemiyet ile cemaatin, her iki dönemde de suskun olan ulema ve bilim insanının, bir sanılan ümmetle bir sanılan milletin, Osmanlıca ile Türkçenin, Asım ve Haluk’un mahallelerinin bir yansıması vardır.  Özellikle tek parti dönemi sonrasında tarih ve dil üzerinden yapılan kavgalar, sonradan dini görünümlü  ekonomik ve siyasi güç kavgasına dönüşmüştür.

Türkiye’de çevre ve mahalle, ya da Asım ve Haluk’un mahallesi arasında onların birbirlerinden çok uzak olmaları yatmıyor aslında. Asım ve Haluk’un sokakta ve bireysel kimlikleriyle hareket ettiklerinde çok rahat, uyumlu ve sıkıntısız hayatları var. Sorun onların bireyler olarak değil, bir üst kimliğin temsilcileri olarak hareket ettiklerinde ortaya çıkıyor.  Onları bu kada birbirine yakınlaştıran unsur aslında ikisini de cezbeden,  ikisinin de devamlı eleştirdiği “Devlet” üzerinden diğerine fark atmak, ona üstün gelmek, onu zapt etmek, onu kendileştirmek, devleti tahrırevalli aksamı olarak, diğer mahallenin de ağırlığını kullanmak suretiyle kendini yükseğe çıkarma arzusudur.  Bu yapı hem diyalojiden hem de diyalektikten yoksun bir yapıdır.  Vitrinlik ve konjonktürel gülen yüzler haricinde, bireysel değil, ama komunal mahalle kimlikleri altında hem ezilmekte, hem de ötekini, kendine benzetmediği, kendi içinde eritmediği, eriterek kendini meşrulaştırmadığı sürece, susturmaya, zayıflatmaya, yıpratmaya, ezmeye çalışmaktadır.  Bu açıdan karşıt görünen mahalleler aslında çok benzeşen tarzlarıyla narsisttirler.  Liberalizmle gelen, Asım ve Haluk’un mahallelerinden kaçmış, onlardan usanmış; onları eleştiren mahallede ise, üçüncü bir ara mahalle olmaktan ya da üst mahalle olmaktan çok, ya Asım’ın mahallesinden gelenlerin kendi geçmişlerindeki baskıları anlatırken Haluk’unkine düşme ya da liberal mahalleyi yine onlar gibi tek kurtuluş yolu olarak görerek, aslında bir başka tartışılmazlardan oluşan, Türkiye’ye özgü, ama modelleri ütopyacılığa meyyal  kebabçılar mahallesinde McDonald’s görünümü arz etmektedir: Çabuk servis yapan, ama ayrandan ve çalışanlarından başka menüsünde yerli malzemesi olmayan.

Kendi içinde rasyonalitesi ve iç tüketime yönelik hazır kabulle belirginleşen reçeteleri olan mahalleler arasındaki kavganın özünde, rasyonalitelerinin mutlaklığı, iletişimlerin kendini oldukları gibi anlatmaktan çok, ötekinin kozlarıyla kendini oyununu oynaması, başkalarını dinlemekten çok,  ötekini tanımlamak esasına dayanması, birlikte yaşamaktan çok kendi gettosuna çekmek için “ikna” çabaları,  kendini ait ayna yansımalarını en parlak sırdan seçme, kendiyle alakası olmasa da anlatmaktan haz ettiği, ötekindeki etkisi oranında mutlu olduğu örneklerden seçerken, tarihsel olanın aktüel ile olan ilgisini kaybetmesidir.  Bu açıdan bakıldığında ötekini cezbetmek için düzenlenen, müzeden modellerle oluşmuş modern vitrinlerin, mağazayı işletenlerle alakası yoktur.  Ayrıca vitrinden bakarak hayretle iştahı kabaranlara, mağaza girişinden sonraki aşamada farklı şeylerin sunulması bir strateji olarak karşımıza çıkmaktadır.  Yani iki tür yabancılaştırma vardır:  Aktüel olanla tarihsel olan arasındaki yabancılık ve anlatılanla, yaşanan arasındaki uçurum.  Habermas’ın ifadesiyle, bütün kelam etmek unsurlarının “telos”a endeksli olması aslında o telos’u yüceltirken, hem kendini hem tekellüm ettiği ötekini aslında edilgen bir nesnel, araçsal konuma itmekte, bu arada telos’un kendini kendi başına bir varlığa,  evrensel ahlak çerçevesine, hatta toteme dönüştürmektedir.  Bu arada iletişim iki yönlü akışkan bir diyalojik modelden çıkıp, monolojik bir iletme mekanizmasına dönmektedir. Bu süreç içinde dil ya kriptik, metaforik, ya da mitolojik temsille aslında anlamı tercüme eden bir mekanizma olmaktan çıkıp, anlamı ya gizleyen taktiksel bir strateji, ya da anlamın çevresine örülen kabuğu kutsallaştıran bir kültürel gramere dönmektedir.  Sonuç olarak, mahalle ve çevrenin çerçevesinin muhafaza ettiği resim haricinde gerisi aynı kalmaktadır; çerçeveler aynı, içindeki resimler farklıdır.

Milletlerin peşinden gitmeleri esasına dayalı  “telos”ları, ortak hedefleri, sevinçleri ve acıları vardır.  Türkiye’de ise dönem dönem ortak acılar ve sevinçler varken, ortak hedefler yoktur.  “Devlet” ve “hükümet” ve seçilmişlik, atanmışlık tartışmaları arasında, milletin önüne, gelen rüzgarın yönüne göre hareket eden bir siyasal ve hukuk sistemi çıkmakta, bu da milletin fertlerinin şuur altına zaten işlemiş olan sistemsizlik içinde sistemin bireysel olarak da hayatlarında hakim tavra dönüşmektedir. İşin daha ilginci, her gettonun şikayetçi olduğu yapılar, sistemin özündeki konulara değil, sistemi  kontrol eden gettolara eğilmekte.  Muhalefette iken şikayet eden getto, iktidar aşamasında sistemin savunucusu olmaktadır. Sonrasında ise, komunal kabile hukukları sokağa ve kulağa hakim olmaktadır.

Öte yandan, ne devletin ne de milletin sistemi ve beklentileri liyakat esasına göre düzenlenmiş değildir.  Bu nedenle, her türlü başarı ve zenginlik de—haklı gerekçelere de dayanarak-şüphe ile karşılanmakta, ama bu şüpheler servet ve başarının kaynağını sorgulama değil, servet ve başarıyı kendi ellerine geçirmek iştahı şeklinde tezahür etmektedir.  Dış ilişkilerde de benzer bir müptezellik hakimdir.  Devletin millet adına, kendi çıkarlarını öne alması gereken ilişkiler değil, devlet ya da hükümet başkanları arasında muhabbet ve iç ekonomik ve siyasi ilişkilerin dışarıdaki tezahüründen ibaret kalmakta, devlet bazen sadece duygusal, bazen de ideolojik tercihlere göre dümen kırmaktadır. Buna mukabil, farklı hükümetlerin neden olduğu sıkıntılar sadece mücerred bir “Devlet”e yüklenmekte, trafikteki hatalar “canavar”ın olmaktadır.  Bu nedenle mesela Cumhuriyet dönemindeki bütün hükümetlerin Türkiye’de olan ve olmayan şeyler konusunda katkıları varken, eleştiriler bireysel hükümetlere değil, muğlak bir Devlet mekanizmasına yönelmektedir. Devlete yöneltilerek, hükümetleri adeta etkisiz eleman olarak algılayan ve algılatan kesimler temelde devletin idari problemlerini, adaletini değil, dış ilişkilerini değil, devletin tanzim ettiği mekanizmaları kendi lehleri çevirmek için eleştirmektedirler.  Her türlü demokrasi talebi, bu algılama sonucunda, sadece belli bir siyasi, etnik, ekonomik gettonun çıkarlarına yönelik ve diğerlerini dışlayıcı tutum içindedirler. Aslında devletin yeterince devlet olamadığından kaynaklanan sorunlar bizzat devletin varlığıyla ilgili eleştirilere dönmekte, ve “devleti ele geçirme” sendromları mazlumiyet belagatı ile dileklerini anlatırken, “zalim” olmak, hatta daha zalim olmak için fırsat kollamaktadırlar.

Farklı gettolar kendi gettolarını en üste koymak ve diğer gettolara galebe çalmak istemektedir.  Bu anlamda Binnaz Toprak ve çalışma arkadaşlarının ortaya bir yıl arayla koyduğu iki araştırma aslında araştırmalarda kullanılan fonların ilgi alanlarını ve araştırmaları lehine çevirmek için kullanmak isteyen gettoların çıkara yönelik tepkilerini göstermektedir. Yani gettoların mantığında var olan sadece kendi gettosunu haklı bulan belagat, siyaset ve iktisat olmalıdır.  İktidarı manipüle etmek konumunda el ovuşturarak sevinen getto, hafızasındaki “adalet” hissini hemen siliverip, statükoyu intikamcı bir ihkak-ı hak müptezelliği ve şımarıklığına dönüştürmektedir. Bu süreç de aslında mahallenin getto olduğunu, sıkıntı ve dilek zamanlarında sığınılan, psikolojik destek ve “havale” merkezi  olan Tanrı’nın da totemleşmesi anlamına gelmektedir.  “Adil” olan Allah, kul hakkına kendisinin bile karışmayacağını ifade eden Allah değilmiş gibi, totemin mümkün kıldığı her yolu mübah görerek, kamusal alanda nüfuz, iktidar ve iktisadi hırslarını tatmin etmektedirler.  Totem onlarla “beraberdir.” Tanrı artık bırakın “inanmayanların karşısında, inananların yanında bir Tanrısı da olmaktan çıkıp, inanma iddiasında olan grupların sırtından sadece birisine koruma, iktidar ve imkan tanıyan bir totem olmaktadır. Şekspir’in Venedik Taciri’deki Shylock, cevşen kolyesiyle, kralın çıplak değil, aslında sıkı sıkıya giyinmiş olduğunu, hatta mütesettir olduğunu ifade etmektedir.  Totemin bir tezahür alanı olan getto, devleti  de doğrudan gettonun kullanımındaki  “totemik”  bir korumacılıkla kutsamakta, totemin kolladığı kabile ve/ya getto da totemleşmektedir. Artık, o tartışılmaz, eleştirilmez, sadece olduğu gibi kabul ve iman edilen bir kutsal haledir.  Totem “çarpar” aksi halde. Getto içine ışık veren, ama getto dışındakilerin gözlerini kör etmeye hazır.  İçerdeki her kelam kabul görecek, dışardan gelen her kelam ya red ya inkar edilecek, mümkünse aleyhte delil olarak kullanmak üzere bekletilecektir.  Bunun sonucunda Totem’in “inayeti” tezahür etmiş olacaktır. Hallac’ın ayakları altına aldığı totemler, İbrahim’in kırdığı totemler dimdik ayaktalar.

Meğer ki Mardin, Nurculuk konusunu ilk defa bir bilimsel araştırmaya konu edinmişti, hem “ılımlı” görünen bir  bakışı vardı, nice toplantılarda onore edilmişti, nasıl olmuştu da böyle birden çark etmişti?  Mardin’in işaret ettiği getto aslında birinci Erdoğan hükümetinde şikayet konusu olmuştu aslında.  AKP, kendi üzerinden baskı kurmaya çalışan çevrelerden rahatsızlık duyulduğunu hükümetin sözcülüğünü yapan Cemil Çiçek vasıtasıyla bir gazeteciye açık açık ifade etmişti.  Çiçek’e göre, mealen “bunlar” ne devleti ne hükümeti düşünüyorlardı.  Sadece kendilerini düşünüyorlardı, kendilerinin çıkarlarını.” Pensilvanya Cemaati (PC) hem zahiri hem de batıni olarak buna tepki gösterdi.  Bu sözlerin ardından, çeşitli yazılı basın ve internet basınında Cemil Çiçek “cemaat düşmanı” kabine üyesi olarak ilan edildi.  Bu tür tepkilere gelen yorumlardan biri de ilginç bir şekilde söyle diyordu:  “Takip ettiğim kadarıyla bu cemaat’in tek bir gayesi var oda Allah rızası. Bu insanlar Allah’ı duyurma gayreti içerisindedirler. Bana göre bu cemaate düşman olmak Allah’a düşman olmak demektir. Çünkü bu insanlar Allah’ın davasına hizmet ediyor, Allahı anlatıyor. Unutulmamalı ki Allah ile savaşılamaz…” Yorumcu bu tepkisinde haklıydı çünkü kendisine PC’nin Nur Suresi’yle önceden müjdelendiği ifade edilmiş ve “hizmet” dediği süreci bir tekel şemsiyesi altında bir gruba ait faaliyetler, insan ve para kazandırma, “şahs-ı manevi”nin iktidarına giden yolda katkıda bulunanların cennetlik olduğuna inanmıştı.  Hatta kendi yaptığı “hizmet” az bile olsa, dünyanın başka yerlerinde “hizmet” edenlerin ecrinden de, onun ki eksilmeden kendine pay düşeceği, yani bir anlamda her halükarda yüceltmesi gereken, belagatı dini, faaliyeti siyasi, birlikteliği temelde ticari olan olan yapıyı tanımlıyor, aynı zamanda “yalnız”laşan insanların  aslında yalnız olmadıklarını bir tesanüd hissiyle ve ancak kendini, nefsini eritmek suretiyle becereceğine inanıyordu. Çekilen çilelerin özünde, belaların arkasında aslında sevgi vardı, imtihan vardı. Zaten insanlar başlarına bir süre bela gelmediği zaman, düşünmeliydi acaba “Allah benden ümit mi kesti?” diye.  Ama hay Allah! “Ehl-i dünya”nın dünyası aslında çok da fena değildi.  Daha önceki tepkileri ise, cehaletten gelen husumetti. İnsan zaten bilmediklerinin düşmanı olurdu.  Orwell’in Animal Farm, bir “ehl-i dünya”ya bakıyorlardı bir kendilerine, ama hangisinin hangisi olduğunu tefrik etmek imkansızlaşmıştı.

Doğal olarak Mardin’in sözlerinde yer alan grup kadim Nurculuktan çıktığı iddiasıyla onun mirasını örgütlü güce dönüştüren PC idi.  Hem bu sözlere hem de Toprak’ın araştırmasına en büyük ve sürekli tepki de bu cemaatten geldi.  Her ne kadar Toprak’In araştırmaları sırasında bizzat ona ulaşarak şirin şirin Türkiye’de vehmettikleri problemlerin olmadığını, özellikle kendilerinin amacının herhangi bir “sivil toplum” örgütünki gibi olduğunu ifade ettilerse de, izzet ve ikramda kusur etmedilerse de, araştırma sonuçları bekledikleri gibi çıkmamıştı.  İki Pazar (Saman ve Kestane) arasında dolaşan şehir efsaneleri ile dini gerçeklikleri, milli, tarihi ve güncel siyasi olaylarla birleştiren bir oluşum, nasılsa bunları da aşacaktı.  Artık “mazlum” müslüman rolünden güçlü, “her yerde” olan, “mübareklerin” şirketi vardı. Külfet dönemi bitmiş nimetlerin dönemi başlamıştı.  Artık “düşman” olarak, “kefere devleti”nin  eleştirmek yerine, hükümeti devlet yerine koyarak, hükümetin her yaptığını onaylayan ve onayladıkça da yeni muhasebe ve pazarlıklara oturan bir dost vardı.  “İhlas” ve” uhuvvet”in bir noktada buluştuğu alandı kamusal alan. Olmanın değil, oldurmanın esas alındığı “kamusal alan.”  Halkın (kamu) değil, devletin halkı kendisine katma alanı.  Devleti olmaktan öte, başkalarını oldurmak için kullanmanın adı kamusal alan. Vermek değil, almak istenen. Gettolar içinde değil, devletten koparılmak istenen; belediye başkanından değil, validen istenen.  Sokakta değil, tarihte, dilde, basında yaşanan.  Kamunun kamuyu inkarı, onu kendince kamulaştırmaya çabalayan  kamusal alan.

Ölüm insana bahşedilen bir nimettir, hayat gibi. Bize asıl üzüntü veren ölümün soğukluğu değil ölümün sevdiklerimizi alıp götürmesidir esasen. Yaptıklarınızın belki yarım kalması, yazılan, okunan bir kitap bitmeden mesela, bir çocuğu tastamam yetiştiremeden, müteakip hayata tam hazır olmadan, kendimizi hayatta iken okuyamadan, kendimizden ötesini tam okumadan. Özdeki toprağı keşfetmeden, orada güller yeşertmeden, yani hayatın bir işe yaradığını göremeden. Hayat nedir sormadan, hayatın anlamını hayattan kaçmak şeklinde değil, hayatla bizzat yüzleşerek ve ölüme de hayata da eyvallahsız bir şekilde ölmek ve yaşamak. İnsan ve inananın onuru ile.

Kilometre doldurmak değil ki yaşamak, ya da mide ya da cep. Hele yaşarken ölümü yüceltip, ölürken hayata dönmek isteği. Pişman olduğunuz her fiil bir nevi ömektir aslında. Ve beraberinde tekrar yaşamaya dair yapılan taahhüt ve yeminler. Muhtaç olmamak esas, ele düşmemek. Yaşadıklarından pişman olmadan, kendimizle yüzyüze. Hata yapıp, hataları tekrar etmeden. Yani öğrenerek. Öğretmeyi değil öğrenmeyi temel alarak. Gözler semaya, gönüller toprağa. Ne hayatın getireceğine ne ölümün bitireceğine aldırmadan hani. Bir de yaşarken ne artılarımız var, ölürsek ne eksilir diye sorarak. Hayatı sormuk şekeri gibi değil, “zehirle pişmiş aş” gibi, ama bir çocuğun safiyeti, cüreti, hesapsızlığı içinde. Hem bir bitiş hem de esaslı bir başlangıç gibi kitap ve defteri elde. Ayet ayet sure sure. Ve en büyük ayetin –işaret, alamet anlamında– sanatın kendimiz olduğunu bilerek. Her insanın ölümüyle bir siliniş ve her doğumla yeniden yazılmak gibi. Toprağa boynu dürerek, topraktan nasipsize dimdik.

Ölüm esasen bir posta kutusu, telefon numarası, bir email ve apt. numarasındaki isim silinme işidir. Bir duanın cevapsız kalması da öyle. Dua ki çağrıdır. Ölesiye yaşayıp ölmek. Ölesiye sevmek, öldürmek sevgiden uzak olan herşeyi. Sevilmesek te sevmek belki. Severek ölmek. Severek sevmek beklentisiz. Sevecek bir şey yoksa en azından kendimize ait olan iyilikleri sevmek, ama yine sevmek. Sonra sevilecek ne var diye bakabilmek. Başkasının farkında olarak yaşamak. Kim var, ne var geride diye sormadan ölmek. Ve bölmek kendimizi bir sıfırla, sonra da sıfırla kendimizi çarpmak. Sonra bir ile çarpıp sonucun yine “bir” ettiğini tek bir ile farketmek.

Arayan, soran,yazan, konuşan yoksa zaten ölümdür bu. Yaşadıklarımız kendimizle sınırlı ise dünyaya kapalı, ölümdür bu. Ölüm kendini aşmaktır tepeleri tepe tepe. Hakikatın yaşmağını sıyırıp, yaşamanın deruni hüznünü özümüze giydirmekle varılan bir kendini giyinme hali. Korku ile değil cesaretle, belki sevilenlerden sevilmesi gerekene bir yolculuk. Meşgalenin bittiği an, istirahatin başladığı ve yeni enerjilerin depolandığı bir an. Zebun olmak zebani korkusuyla ile yaşamak değil, onları aşarak yaşamak ölüm. Toprağa “keşke toprak olsaydık” pişmanlığına mahkum olmadan yaşamak. Gidilecek yerde de seveceklerimiz olduğunu bilerek. Aslında her daim şikayet eder gibi olduğumuz ve fakat her nedende yaşamayı hala biyolojik fonksiyonlardan öteye algılamadığımız bir sürece son verilmesi. Posta değil gözü dosta dikerek. Dostun hem iyi, hem kötü tarafımızla bizi kabulleneceğinin idrakinde. Sevda otağına girer gibi, karasevda gülleri dermek için.

Esasında ölüm hayata anlam katan bir süreçtir. Herşeyde olduğu gibi birşeyin değeri onun ya eksikliği ya da yokluğu ile anlaşılır. Hayat ve anasır da böyle. Ölüm hayatı anlamlı kılan şeydir bu anlamda. Ölüm de hayatla anlama kazanıyor. Verilen emanetleri safiyetimiz haricinde used up yaşayarak ölmek. Beynimiz, yüreğimiz gibi. Yaşamak iç huzuru ile, ölmek öylesine. Ve gondolun marinada salındığı gibi, salınmak hayata doğru. Yaşamak iç huzuru ile, ölmek öylesine. Ve gondolun marinada salındığı gibi, salınmak hayata doğru. Zakkum ağaçlarından uzakta bir gül bahçesinde ıtır olurcasına.

Metin Boşnak